Jonge Nederlanders: Ebonit Saxofoonkwartet

tekst: Robbert-Jan Sebregts

De saxofoon behoort, ook al is het instrument van een koperlegering gemaakt, niet tot de familie van koperblazers. Omdat het geluid geproduceerd wordt door een riet op het mondstuk te laten vibreren valt het instrument onder de houtblazers. Het instrument mengt goed met zowel hout- als koperblazers, en is breed inzetbaar in zowel grote als kleine blazersensembles en orkesten.

Gelet op het feit dat de saxofoon al ruim 170 jaar bestaat, is het wellicht vreemd om hem te duiden als een jong instrument binnen de klassieke muziek. Sinds de Belg Adolphe Sax het patent voor de saxofoon in 1846 aanvroeg heeft het instrument aan populariteit buiten de Europese klassieke muziek weinig reden tot klagen gehad. Het is populair in de wereld van de HaFaBra [harmonie, fanfare en brassband, red.] en kan samen met de trompet gezien worden als het gezicht van de jazz.

Ook het klassieke repertoire voor de saxofoon groeit gestaag. Maar toch: met jaloerse ogen kijken klassieke ­saxofonisten soms naar oudere instrumenten zoals de viool of de klarinet, instrumenten die een schijnbaar oneindig repertoire kennen en verzekerd zijn van een vaste plek in orkesten en ensembles.

Een ‘standaard saxofoonkwartet’ werd pas gebruikelijk vanaf 1928, toen de Franse saxofonist Marcel Mule een kwartet oprichtte, Le Quatuor de la Musique de la Garde Républicaine, waar componisten graag voor ­schreven. Sindsdien wordt de combinatie van sopraan-, alt-, tenor- en baritonsaxofoon als de algemeen geaccepteerde kamermuziek­samenstelling gehanteerd.

De relatief beknopte catalogus van muziek specifiek geschreven voor saxofoonkwartet betekent dat veel stukken gearrangeerd of bewerkt moeten worden om op vier saxofoons uitgevoerd te kunnen worden. Het voordeel daarvan is dat de arrangeur kan inspelen op de wensen en mogelijkheden van een specifiek ensemble en zo de unieke eigenschappen van zowel de saxofoon als van het desbetreffende kwartet ten volle kan benutten. 

Riviers Grave et Presto en Pierné’s Introduc­tion et variations sur une ronde populaire werden geïnspireerd door de mogelijkheden van het saxofoonkwartet. Beide werken maken volop gebruik van wat de saxofoon te bieden heeft en laten het rijke klankpalet de revue passeren.

De veelzijdigheid van het instrument komt goed naar voren, met lang aangehouden noten, razendsnelle passages, fluisterzachte klanken en schelle signalen; de saxofoon kan het allemaal. Jean Rivier deelde van 1948 tot 1962 een positie als compositie­professor aan het Parijse conservatorium met Darius Milhaud en liet een meer dan tweehonderd titels tellend oeuvre na.

Zijn veelal neo-klassieke muziek was populair, maar werd steeds meer overschaduwd door de avant-garde van zijn meer progressieve tijdgenoten. Gabriel Pierné had van 1871 tot 1882 aan datzelfde conservatorium gestudeerd. Hij droeg de Introduction et ­variations, een van zijn laatste composities, op aan het saxofoonkwartet van Marcel Mule. Het karakter van het volkse rondothema geeft de variatiereeks als vanzelf een joviale licht­voetigheid mee.

De muzikale erfenis die Claude Debussy de klassieke muziek in het algemeen en de Franse muziek in het bijzonder naliet, is zijn onbetwiste meesterschap in klankkleur, tonaal experiment en orkestratie. In de Parijse kunstwereld van de late negentiende en vroege twintigste eeuw was Debussy’s muzikaal impressionisme een veelbesproken onderwerp. Een eeuw na zijn overlijden kent zijn oeuvre nog steeds een centrale plek in de klassieke canon.

Debussy keerde zich graag tegen de gevestigde orde. Alhoewel van bescheiden komaf – zijn vader was servieshandelaar en zijn moeder naaister – hielpen zijn compositorische en pianistische talenten hem al op vroege leeftijd omhoog te klimmen in het Franse muziekleven. Verschillende compositiewedstrijden en studiebeurzen liepen echter dramatisch af voor de jonge Claude, vanwege zijn neiging om compositie-opdrachten naar zijn eigen hand te zetten.

Debussy ontpopte zich na zijn studietijd tot een compositorische spons. Zo leerde hij onder meer van Wagner de gebruikelijke akkoordfuncties van de tonaliteit los te laten. Tijdens de Wereldtentoonstelling van 1889 kwam hij in aanraking met Javaanse gamelanmuziek, die hem op het spoor bracht van pentatonische en heletoons-toonladders.

Het loslaten van de traditionele muzikale structuren en conventies voelt bij Debussy nooit geforceerd, hij neemt de luisteraar mee op avontuur in een zorgvuldig samengestelde muzikale wereld. Meermaals nam Debussy de saxofoon op in zijn orkestbezettingen, en hij schreef ook een Rapsodie voor saxofoon en piano (na zijn overlijden georkestreerd door Jean Roger-Ducasse).

Kamermuziek voor saxofoon(s) liet hij niet na, al is bekend dat hij zeer geïnteresseerd was in de klankmogelijkheden van het instrument. Maar zijn sferische muziek voor piano of strijkkwartet blijkt geregeld dankbaar basismateriaal voor arrangeurs.

De kunst van het muzikaal verwerken van verschillende externe invloeden werd ook door Leoš Janáček goed verstaan. De inspiratie voor zijn compositiestijl vond Janáček zowel dicht bij zichzelf, in de volkscultuur van zijn thuisland Bohemen (in het huidige Tsjechië), als verder weg, in de avant-garde van de West-Europese klassieke muziek.

Het voor de luisteraar vervreemdende In de mist geeft een impressie van de manier waarop Janáček die twee werelden in zijn kamermuziek combineerde. Iedere melodie stuurt de luisteraar over onverwachte paden, waardoor de muzikale mist steeds dichter lijkt te worden en vol verrassingen blijft.

De titel leverde de componist overigens pas jaren later, toen zijn uitgever het vierdelige werk ging drukken; hij roept associaties op met Brouillards, een pianoprelude uit 1911/12 van Debussy.

Gabriel Fauré werd in 1903 al door Maurice Ravel, een van zijn vele vooraanstaande leerlingen, aangemoedigd om een strijkkwartet te schrijven. In scherp contrast met de generatie componisten die hij als docent aan het Parijse conservatorium opleidde, ging Fauré gebukt onder het verleden.

Ruim twintig jaar lang waagde hij zich niet aan het genre dat in zijn ogen al door Ludwig van Beethoven was geperfectioneerd. In september 1924 leverde Fauré toch zijn uitmuntende bijdrage aan het genre, twee maanden later overleed hij.

Waar Debussy zichzelf met zijn muziek leek af te keren van de grimmige werkelijkheid, keek Maurice Ravel deze juist recht in de ogen. Het lichte karakter van Le tombeau de Couperin steekt dan ook kil af tegen de achtergrond van het stuk. Elk deel van de Tombeau droeg Ravel namelijk op aan een van zijn vrienden die sneuvelden in de Eerste Wereldoorlog.

Tegelijkertijd geldt Le tombeau de Couperin als een muzikale ode aan de Franse barokmuziek. De oorspronkelijke pianoversie is een moderne variant van de traditionele baroksuite. De muzikale invloeden van Ravel, waaronder zijn fascinatie voor jazz en de klanken van zijn Baskische moederland, klinken erin door.