Jonge Nederlanders: ‘cellokomeet’ Jonathan Roozeman in Rachmaninoff

Van Mieczysław Weinberg speelt Roozeman nummer 21 van de 24 preludes voor cello solo uit 1968. Dat wordt gevolgd door de vroege Sonate in d klein van Dmitri Sjostakovitsj. Er was een sterke band tussen de twee componisten.

Geboren in Warschau in een joodse familie vluchtte Weinberg na de inval in Polen van de Duitsers in 1939 eerst naar Minsk en vervolgens naar Tasjkent. Daar schreef hij in 1942 zijn Eerste symfonie. Sjostakovitsj was daar zo van onder de indruk dat hij Weinberg uitnodigde om naar Moskou te komen. De twee componisten bleven bevriend en wisselden vaak muziek uit die ze geschreven hadden. Net als Sjostakovitsj had Weinberg te lijden van repressie van het Sovjet-regime. In 1953 werd hij zelfs gearresteerd. De dood van Stalin voorkwam een veroordeling.

‘De prelude van Weinberg en de sonate van Sjostakovitsj gaan goed samen’, zegt Roozeman. ‘Sowieso kun je in deze prelude, die net iets meer dan een minuut duurt, het thema herkennen van het Eerste celloconcert van Sjostakovitsj.’

Sjostakovitsj schreef zijn Sonate in d klein in 1934, het jaar waarin Lady Macbeth uit het district Mtsensk in première ging, de opera waardoor hij in problemen kwam met de machthebbers in het Kremlin.

De sonate doorloopt een heel scala aan tegenstrijdige emoties. Beurtelings aarzelend en vol jongensachtige bravoure, lange lyrische lijnen en springerig staccato. Nu eens teder en liefdevol, dan weer uitbundig en zorgeloos dansend, maar ook verzonken in een diep en pessimistisch peinzen op de cello, zoals in het Largo, het derde deel van de sonate. Daar plaatst de piano krachtdadige akkoorden en tegenmelodieën onder, zowel opbeurend als meevoelend. In het laatste deel barst de levenslust in volle hevigheid los. Er is geen houden aan dit Allegro. Als de twee even inhouden, lijkt het vooral om kracht te verzamelen voor een laatste onbezorgde, wilde uitspatting.

Het is duidelijk: de vernietigende kritiek op zijn opera ligt nog in het verschiet.

Het contrast met Alfred Schnittkes Suite im alten Stile en de Sonate in g klein van Serge Rachmaninoff, is aanzienlijk. De Suite im alten Stile is een bewerking voor piano en viool van Schnittke van muziek die hij geschreven had bij twee films van regisseur Elem Klimov, de satire Adventures of a Dentist en Sport, Sport, Sport, een mengeling van documentaire en fictie. De suite is een goed voorbeeld van Schnittkes polystilisme. Hij speelt leentjebuur bij muziek uit de zeventiende en achttiende eeuw, maar geeft er een twintigste-eeuwse draai aan. In de eerste maten van Pastorale (het eerste deel van de suite) kopieert hij zelfs letterlijk noten uit het begin van de vierde scène van Händels Messiah.

‘De muziek van Schnittke zit vol dubbele bodems’, zegt Roozeman. ‘Hij wisselt melodieuze samenklanken af met dissonanten. Oude barokthema’s worden plotseling gevolgd door onverwachte intervallen, die binnen die context niet logisch klinken. Hij schept verwachtingen, en gooit die vervolgens om als een stel kegels. Daarna klinkt Rachmaninoffs cellosonate vooral mooi en romantisch.’

De vierdelige Cello Sonate in g klein uit 1901 is het vroegste werk dat Roozeman en Nepomnyashchaya spelen. Het was een van de eerste werken die Rachmaninoff schreef nadat zijn Eerste symfonie bij de première tot de grond toe afgebroken werd.

Net als in de sonate van Sjostakovitsj wisselen uitbundige en introverte passages elkaar af. De piano speelt een even grote rol als de cello. Vaak neemt de piano het voortouw in een dialoog. Na een langzame inleiding in de trant van eerdere generaties laat Rachmaninoff de muziek overschakelen op een hoger tempo, al is de stemming beurtelings vol treurnis en verlangen. Tegen het einde klaart de lucht op om ruim baan te maken voor een uitbundig Allegro scherzando. Maar ook daarin laat Rachmaninoff de stemming in een oogwenk omslaan. Hij wisselt speels dartelende figuren op de piano, afgezet met korte streken op de lage snaren van de cello, af met brede melancholieke gebaren en diep peinzende melodieën. Die werkt hij ten volle uit in een introvert Andante, waarin de musici soms tussen klok­akkoorden op de piano plotseling de diepte induiken. Het afsluitende Allegro mosso vormt een terugkeer naar het volle leven, dat met volle teugen genoten mag worden.

De cellosonate was niet alleen een van de weinige kamermuziekwerken die Rachmaninoff schreef, het was ook het laatste.