Jonge Nederlanders: Amatis Pianotrio

tekst: Sabien van Dale

In de langzame delen van Franz Schuberts beide pianotrio’s ontspringt de melodie uit de intimiteit van de liedzang. Dit komt wellicht het sterkst naar voren in het Andante con moto van het Tweede Pianotrio in Es groot.

Leopold Sonnleithner, vriend en mecenas van onder meer Schubert en Beethoven, beschrijft in zijn memoires hoe de componist op een huisconcert bij Josephine Fröhlich gecharmeerd raakte door een Zweeds volkslied, gebracht door de zanger Isaac Albert Berg.

De sfeer van dit pianotrio wijst vooruit naar het desolate landschap uit de liedcyclus Winterreise

Dit lied, Se solen sjunker (De zonne zonk), zou de basis hebben gevormd voor het bezwerende andantethema. Deze getuigenis is echter nooit met overtuigend bewijsmateriaal gestaafd. De sfeer van dit pianotrio wijst vooruit naar het desolate, met doem beladen landschap uit de liedcyclus Winterreise, die Schubert niet veel later, tijdens zijn laatste levensjaar, zou voltooien.

De nog wel herkenbare klassieke galanterieën, schatplichtig aan Schuberts Weense achtergrond, worden overwoekerd door onrustige modulaties, dramatische akkoorden en hoekige ritmes. Nergens komt die dualiteit beter tot uiting dan in de middensectie van het Scherzando, waar een fijn geaccentueerd, bijna op een wals gelijkende gedeelte overgaat in een als mars klinkende driekwartsmaat. 

Door middel van doordachte thematische verwijzingen en een rijke gelaagdheid zijn de vier delen organisch verbonden. Een voorbeeld hiervan is de terugkeer en gedaantewisseling van het eerder besproken andantethema in het laatste deel.

Frisse uitbundigheid, virtuositeit en ritmische precisie lijken naar een verwachtingsvol hoogtepunt uit te groeien tot, als in een visioen, de emoties een andere kant opgaan. Na een boeiende dialoog en een nieuwe transformatie van hetzelfde thema wordt een lange weg afgelegd die via liefdevolle verbondenheid, pijn en tragiek ten slotte uitmondt in tedere triomf.

Dmitri Sjostakovitsj schreef zijn Eerste pian­otrio in c klein toen hij amper zeventien jaar oud was. Door de vroege dood van zijn vader moest hij brood op de plank brengen voor zichzelf, zijn twee zussen en zijn moeder. Hij deed dat als pianist in filmhuizen en vaudeville­theaters. Voor de briljante Petersburgse conser­vatoriumstudent betekende het improviseren en componeren bij films een beproeving. Soms viel hij in slaap in de cinema, maar af en toe slaagde hij erin om tijd te stelen voor zijn eigen aspiraties. Volgens een getuigenis van zijn jongste zus repeteerde hij zijn Eerste pian­otrio in de bioscoop als begeleiding voor een film, bijgestaan door zijn vrienden, violist Venyamin Sher en cellist Grigori Pekker. Zo maakten zij zich deze vroege compositie eigen, ongeacht de reacties van het publiek.

Sjostakovitsj droeg het trio op aan zijn toenmalige verloofde Tatjana Glivenko. Dit compacte, eendelige jeugdwerk bevat al duidelijk de kiem van de ontwrichtende stemmingswisselingen die in zijn latere werken zo frappant naar voren komen. In de uitgerekte melodische frasen, de brutale scherzandostijl en opzettelijk wijde textuur zijn reeds alle essentiële Sjostakovitsj-elementen aanwezig. Men kan zich echter niet van de indruk ontdoen dat deze karakteristieken soms wat onsamenhangend in het rond zijn gestrooid en dat de fijne gradaties van ironie die later het ­handelsmerk van de componist zouden worden nog ontbreken. 

Opvallend is ook de breedvoerige climax net voor het slot, alsof in gigantische letters het einde op het witte doek wordt afgetiteld. De ­publicatie van dit eerste trio werd pas na de dood van Sjostakovitsj samengesteld uit verschillende onvolledig ­gebleven handschriften. Zijn leerling Boris ­Tisjtsjenko vervolledigde de laatste ontbrekende maten.

In december 1943, in volle oorlogstijd en als door een apocalyptische duisternis bevangen, begon Sjostakovitsj de eerste schetsen van zijn Tweede pianotrio. Hij droeg het werk op aan de nagedachtenis van zijn beste vriend, de musicoloog Ivan Sollertinsky, die begin 1944 stierf aan een hartaanval.

Sjostakovitsj kon de onafgewerkte partituur nog aan Sollertinsky voorleggen maar deze stierf kort daarop. Monumentaal is hoe hij zijn persoonlijke verdriet overstijgt en de vierdelige compositie laat uitgroeien tot een hallucinant klaaglied voor de slachtoffers van de Holocaust.

Het Rode Leger rukte in het voorjaar van 1944 op tegen nazi-Duitsland en pas toen onthulde de horror uit de concentratiekampen zich aan de Russische bevolking. Tegen die achtergrond vond de eerste uitvoering van dit pianotrio plaats op 14 november 1944, in een bevrijd maar fysiek en emotioneel verwoest Leningrad.

Twee leden van het Beethoven Kwartet waren samen met Sjostakovitsj de uitvoerders die het andante-thema één voor één in canon ontrafelden. Eerst de verminkte, toegeknepen stem van de cello, bang fluisterend in het hoge register, dan de viool, diep in de laagste snaar, en ten slotte de waardige ernst van de piano. 

Het tempo krijgt vaste grond in een iets snellere moderato-passage. Dezelfde melodie transformeert in een tweede thema dat de canonbeweging in gelijke richting volgt.

De melodie van een ‘freylekhs’, een joods bruiloftslied, is de thematische rode draad die vreugde en tragiek verbindt in een macabere dans

Het veel kortere Allegro con brio is een scherzo: losgeslagen humor in jachtige walspas. Daarna klinkt het Largo bedrieglijk windstil. Koraalachtige akkoorden van de piano worden de ostinato-bas van een uitzichtloze passacaglia.

Viool en cello bewegen als schimmige gestalten die houvast zoeken. Een pizzicato-hartslag kondigt naadloos het laatste deel aan. De melodie van een ‘freylekhs’, een joods bruiloftslied, is de thematische rode draad die vreugde en tragiek verbindt in een macabere dans. De vruchteloze energiestroom vindt aan het slot vermoeid troost in de herhaling van de laatste maten van het Largo.