Jonge Nederlanders: Alexander Warenberg met Beethoven en Prokofjev

De Belg Eugène Ysaÿe was een van de grootste vioolvirtuozen van zijn tijd. De Hongaarse ­violist Carl Flesch (1873-1944) noemde hem ‘de beste en meest persoonlijke violist die ik ooit heb gehoord’. Met zijn indringende spel inspireerde Ysaÿe componisten als Franck, Chausson, Saint-Saëns en Debussy.

Minder bekend is dat hij ook zelf componeerde. Lessen daarin heeft hij nooit gevolgd, maar met het laatromantische idioom kon hij prima overweg. Alleen zijn Zes sonates, opus 27 voor viool solo uit 1923 hielden repertoire. In elk van deze door Bach geïnspireerde stukken behandelde Ysaÿe een andere speel­stijl, en elk ervan droeg hij op aan een andere beroemde collega-violist.

De Sonate in c klein, opus 28 voor cello solo ontstond één jaar later en lijkt in dezelfde vlaag van inspiratie te zijn gecomponeerd. Het werk, opgedragen aan de Belgische cellist Maurice Dambois, roept onmiskenbaar de solosuites van Bach in herinnering. In de vier delen belicht Ysaÿe steeds een andere kant van de technische en expressieve mogelijkheden van de cello.

Mstislav Rostropovitsj maakte in 1947 furore met het Eerste celloconcert van Sergej Prokofjev. Twee jaar later hoorde de componist hem een sonate van Mjas­kovski spelen.

Tot drie keer toe moesten Rostropovitsj en pianist Svjatoslav Richter de Sonate in C groot spelen voor een commissie

Prokofjev was zo onder de indruk dat hij vastbesloten was een sonate voor de jonge cellist te componeren. Een ambitieus plan, aangezien de Sovjet-autoriteiten hem in 1948 hadden beschuldigd van formalisme en veel van zijn muziek in de ban werd gedaan. Tot drie keer toe moesten Rostropovitsj en pianist Svjatoslav Richter de Sonate in C groot, opus 119 spelen voor een commissie. Maar de toestemming kwám er: op 1 maart 1950 klonk de officiële première in het conservatorium van Moskou. De ernstig zieke Prokofjev kon er zelf niet bij zijn. Fysiek was hij allesbehalve fit, maar in zijn hoofd borrelde het als nooit tevoren.

Zelden componeerde hij zulke expressieve en intens persoonlijke muziek. In het monumentale openingsdeel verkent hij het lage register van de cello, met traag voortstromende melodieën. Daarop volgt een ogenschijnlijk eenvoudig Scherzo. Het energieke slotdeel doet soms denken aan de balletmuziek van Romeo en Julia. Op de partituur noteerde Prokofjev een motto van de dissidente schrijver Maksim Gorki: ‘De mens – dat heeft een trotse klank.’ Dat kon maar één ding betekenen: ondanks alles bleef Prokofjev zichzelf trouw.

Ludwig van Beethoven componeerde voor piano en cello vijf sonates plus drie variatiereeksen. Hij noemde weliswaar expliciet de piano als eerste instrument, maar de cello was al onmiskenbaar geëvolueerd tot gelijkwaardige partner – en was dus niet langer, zoals in de achttiende eeuw gebruikelijk was, vooral een verdubbelaar van de pianopartij.

De laatste van de drie variatiereeksen baseerde Beethoven op ‘Bei Männern, welche Liebe fühlen’ uit Die Zauberflöte van Wolfgang Amadeus Mozart. Van die opera uit 1791 speelde in 1801 een nieuwe productie, en Beethoven koos het populaire duet tussen Pamina en Papageno over de edele liefde tussen man en vrouw als basis voor zijn duovariaties.

Het vrij sobere thema wordt steeds anders verwerkt: in de vierde variatie bijvoorbeeld verrassend in mineur, in de vijfde springerig en levendig en in de zesde in een uitgerekt, langzaam tempo.

De muziek van Dmitri Sjosta­kovitsj is gemeten naar de westerse avant-garde van na 1945 een anachronisme. De componist moest in de voormalige Sovjet-Unie een artistieke spagaat maken, tussen klassiek en modern.

Had Sjostakovitsj in jongere jaren brutale modernistische werken geschreven, na 1935 moest hij zich aanpassen aan de kunstideologie van het stalinistische regime. Toen hij in 1934 de Sonate in d klein componeerde was de censuur nog niet zo rigide. Hoewel Sjostakovitsj na uitvoeringen van zijn opera’s De neus en Lady Macbeth uit het district Mtsensk in 1930 en 1934 in Leningrad reeds wat problemen had met de conservatieve smaak van het Russische publiek, waren er vooralsnog geen sancties van officiële zijde.

Niettemin moet hij gevoeld hebben dat er in zijn land een andere wind waaide in de kunst. Daarbij kwamen in datzelfde jaar nog zijn huwelijksproblemen en een tijdelijke scheiding van zijn vrouw. De Sonate in d klein is opgedragen aan de cellist Viktor Kubatsky, die bij de première in december 1934 in Moskou door de componist zelf op de piano begeleid werd.

Het werk van de toen 28-jarige Sjostakovitsj blinkt uit door gewaagde akkoorden, avontuurlijke wisselingen van toonsoort en pikante ritmes, zoals in het ritmisch meeslepende tweede deel Allegro. Donkere, kale harmonieën en melancholieke cantilenes kenmerken het langzame deel Largo. Muzikaal gezien verraadt de sonate invloeden van de Franse Groupe des Six, Stravinsky en Prokofjev. Speeltechnisch is het een briljant stuk, een feest voor zowel de cello als de piano die zich in het slotdeel uitleeft in een virtuoze ­cadens.