Jerusalem Kwartet speelt Beethoven en Debussy

tekst: Lies Wiersema

Als het aan Ludwig van Beethoven had gelegen was het Strijkkwartet in f klein alleen in een kleine kring van kenners uitgevoerd. Voor een openbare uitvoering wilde hij wel iets anders componeren. Pas vier jaar later volgde de première en zes jaar later de publicatie.

Was hij bang dat hij zijn tijd te ver vooruit was en teveel van het publiek zou vragen? Het kwartet onderscheidt zich inderdaad van zijn voorgangers. Zo gecomprimeerd en kort waren zijn kwartetten niet eerder. Daarbij is er in een korte tijdsspanne een voortdurende afwisseling van onstuimige intensiteit, uiterste concentratie, dramatische expressie en introversie.

Het werk kreeg als ondertitel ‘Quartetto serioso’. Ernst bepaalt alle vier de delen. In het eerste deel valt Beethoven abrupt met de deur in huis met een wild hoofdmotief. In nog geen vijf minuten vinden, bijna zonder overgangen, veranderingen plaats in muzikale ideeën, stemmingen, harmonie, ritme en dynamiek. Een introverte, mysterieuze stemming kleurt het tweede deel, dat door de cello met een chromatisch dalend motief wordt geopend.

Een tweede thema in fugastijl vermengt zich met het cellomotief. Het laatste zachte akkoord vormt de verbinding met het direct volgende derde deel, een scherzo waarin woestheid en tederheid elkaar afwisselen. ‘Vivace ma serioso’ schrijft Beethoven erboven; de geestdrift moest wel voldoende ernst bevatten.

De finale begint met een expressief, melancholisch Larghetto, als inleiding tot een geagiteerd Allegro. Het is een en al nerveuze onrust, maar onverhoeds zorgt de coda voor een verrassende wending in majeur, waardoor alles toch met uitbundige vrolijkheid afsluit.

tekst: Christiane Schima

In de jaren 1890 is Claude Debussy hard op weg een nieuwe Franse muziekstijl te creëren. Deze zou als ‘impressionisme’ – een term waar Debussy overigens niet achter stond – de muziekgeschiedenis ingaan. De werken van ‘Claude de France’ (zijn eigen karakterisering) worden gekenmerkt door de muzikale uitbeelding van schilderachtige taferelen, vrij voor zich uit dromende harmonieën en speelse melodische arabesken.

In de ontstaanstijd van zijn (enige) strijkkwartet zoekt hij naar zinderende klanken bij Maurice Maeterlincks liefdesverhaal Pélleas et Mélisande en staat zijn verklanking van Stéphane Mallarmé’s erotische gedicht L’après-midi d’un faune reeds in de steigers. Wellicht beschouwde Debussy het als een uitdaging om zich tussendoor aan een klassiek genre, het strijkkwartet, te wagen; uiteraard niet zonder er zijn eigen stempel op te drukken.

De delen van zijn Strijkkwartet in g klein hebben meer het karakter van sfeertekeningen: titels als Animé et très décidé verwijzen naar hun emotionele lading en niet naar een bepaalde klassieke vorm. Het openingsdeel is energiek, virtuoos, hier en daar doorbroken door visionair glinsterende hoge vioolklanken. Het speelse tweede deel blinkt uit door folkloristisch aandoende en een gitaar nabootsende pizzicato’s.

De aan een liefdesduet herinnerende vervlochten melodische lijnen in het derde en de dramatische stemmingswisselingen in het laatste deel geven een voorproefje van Debussy’s opera Pelléas et Mélisande die in 1902 in première zou gaan.

tekst: Lies Wiersema

Tussen opus 95 en Beethovens late kwartetten zat zo’n vijftien jaar. Opus 135 was het laatste volledige strijkkwartet dat hij schreef en het is van de late kwartetten het meest lichtvoetige en klassieke. Vergeleken met de complexiteit en expansiedrang van de voorgaande kwartetten krijgen we een zorgeloze, milde Beethoven te zien, die terugkeert naar de conventionele vierdelige vorm.

Toch is de opening van het eerste deel, een vriendelijke conversatie tussen altviool en eerste viool, nogal onconventioneel. Het tweede deel is een energiek scherzo met trio, waarin de componist een spel met de maatstreep lijkt aan te gaan met de syncopen in de tweede viool. In het begin van het langzame derde deel verandert geleidelijk de toonsoort en komt een andere, vredige wereld tevoorschijn, een hymneachtige melodie, thema voor vier daaropvolgende variaties.

Oorspronkelijk schreef Beethoven boven dit deel ‘Süsser Ruhegesang oder Friedensgesang’. Over het laatste deel van het kwartet bestaan verschillende verhalen, met name over de raadselachtige titel Der schwer gefasste Entschluss (de moeilijke beslissing), en het motto dat muzikaal verwerkt werd in de inleiding van de finale: Muss es sein? Es muss sein!

Volgens één anekdote schreef Beethoven aan zijn Parijse uitgever Schlesinger: ‘Je ziet wat een ongelukkig mens ik ben, niet alleen dat dit kwartet moeilijk was om te schrijven […] omdat ik het alleen maar schreef omdat ik het je beloofd had en geld nodig had. En dat het zwaar viel kun je afleiden uit het Es muss sein. Daarbij komt dat ik […] het zelf moest kopiëren, en wat een werk was me dat! Oef, ’t is af. Amen.’ Met een vrolijke coda eindigt dit laatste kwartet. Een muzikaal afscheid? In ieder geval een meesterwerk van vriendelijke, raadselachtige humor.