Jerusalem Kwartet & Sharon Kam: Brahms’ Klarinetkwintet

Joseph Haydn was 65 en inmiddels de beroemdste componist van Europa toen hij zijn laatste volledige serie van zes strijkkwartetten schreef. De reizende muziekhistoricus Charles Burney berichtte enthousiast over zijn eerste indrukken: ‘Nooit heb ik aan instrumentale muziek meer genoegen beleefd: deze werken zijn vol vindingrijkheid, vuur, goede smaak en nieuwe effecten en ze schijnen niet zozeer het product van een hoogverheven genie te zijn, die al zo veel en goeds geschreven heeft, maar van een zeer gecultiveerd talent dat nog niets van zijn oude vuur verloren is.’

De kwartetten opus 76 bevatten allerlei nieuwigheden, zoals een mineurfinale in een kwartet in majeur, en snelle scherzo’s in plaats van het gebruikelijke menuet. In de opening van het eerste deel van het Strijkkwartet in G groot trekken de drie als hamerslagen neergezette akkoorden onmiddellijk de aandacht, gevolgd door de eenzame inzet van een onbegeleide cello. Even lijkt zich bij volgende inzetten een fuga te ontwikkelen, maar Haydn zet de luisteraar alleen maar op het verkeerde been.

De langzaam voortschrijdende klanken van het Adagio sostenuto doen denken aan de late kwartetten van Ludwig van Beethoven. Een koraalachtige melodie wordt enkele malen herhaald en afgewisseld met een levendige dialoog tussen cello en eerste viool.

In het derde en vierde deel zijn de vernieuwingen van opus 76 duidelijk zichtbaar. Haydn gebruikt voor het derde deel de traditionele aanduiding ‘Menuet’, maar schrijft er presto boven en kiest voor een ritme van één tel per maat. Daarmee is het in feite een scherzo ‘avant la lettre’ en loopt het vooruit op Beethoven.

Een andere nieuwigheid is de Finale in mineur. Het begint met een onrustig unisono thema in het duistere g klein. Tegen het eind keert het majeurkarakter terug met een lyrische variant van dezelfde melodie, alsof het licht doorbreekt. Typisch haydneske humor en een stormachtig slotakkoord besluiten het werk.

Anderhalve maand na de dood van Brahms werd Erich Korngold geboren, zoon van de Joodse muziekcriticus Julius Korngold. Hij groeide op in het fin-de-siècle Wenen van Mahler en Schönberg en bleek met zijn jeugdige composities al vroeg een muzikaal fenomeen, door Mahler ‘een genie’ genoemd. Een door de Weense Hofopera uitgevoerd ballet dat hij schreef op zijn elfde maakte hem definitief beroemd.

De wereld van zijn Weense jeugd was veelkleurig. Met mentoren als Zemlinsky en Mahler, een conservatieve muziekcriticus als vader en het regelmatig bezoeken van de Weense salons had Korngold zowel de serieuze kunstmuziek als de lichte muziek van wals, operette en film in zich opgenomen. Die uiteenlopende achtergronden zijn terug te vinden in zijn composities, die geschreven zijn in een laatromantische muzikale taal die dicht bij de tonaliteit bleef.

Vanwege het opkomende antisemitisme vestigde hij zich in de jaren 1930 definitief in de Verenigde Staten, waar hij vooral filmmuziek schreef. Het tweede van zijn drie strijkkwartetten kwam vlak voor zijn eerste bezoek aan Hollywood tot stand in een periode waarin hij verschillende operettes bewerkte, onder meer van Johann Strauss. In de finale van zijn kwartet speelt hij hiermee.

Het openingsdeel is een afwisseling van geagiteerde passages en romantischer episoden, gevolgd door een humoristisch Intermezzo, dat doet denken aan een Weens koffiehuis. In het Larghetto met zijn mysterieuze openingsakkoorden en nostalgische, weemoedige stemmingen klinkt een heel andere wereld. De finale is een en al Weense wals, in een opzwepende opeenvolging van wisselende tempi.

Het componerende wonderkind uit het fin-de-siècle Wenen kreeg in Amerika twee Oscars voor zijn filmmuziek, maar voelde zich tegen het eind van zijn leven vergeten als componist van serieuze muziek. Langzamerhand begint zijn muziek deel uit te maken van het concertrepertoire.

Johannes Brahms had al aangekondigd met componeren te stoppen toen hij in 1891 in Meiningen de klarinettist, Richard Mühlfeld, ontmoette. Mühlfeld, van huis uit violist, had zich ontwikkeld tot de eerste klarinettist van het hoforkest en gold in zijn tijd als een uitzonderlijk en eigenzinnig musicus. Gefascineerd door zijn spel schreef Brahms aan Clara Schumann: ‘Niemand hier kan fraaier klarinet spelen dan Herr Mühlfeld […] hij is de beste blazer die ik ken, […] de nachtegaal van het orkest’.

Mühlfeld werd Brahms’ inspiratiebron voor een viertal nieuwe composities met de klarinet als voornaamste instrument. Hiervan wordt het Klarinetkwintet in b klein een van zijn meest oorspronkelijke en hartstochtelijke werken genoemd.

Sfeer en karakter van het werk worden sterk bepaald door het weemoedige timbre van de a-klarinet (die iets lager klinkt dan de gebruikelijke bes-­klarinet) en de toonsoort b klein. In de vier delen speelt muzikaal materiaal uit de opening een belangrijke rol.

De dalende beweging met vloeiende sextolen (ritmische figuren van zes noten in vier tellen) waarmee de twee violen het eerste deel openen, is een motto dat het hele werk beheerst en alle delen ­cyclisch met elkaar verbindt. De klarinet met zijn stijgende arpeggio-beginthema is hier primus inter pares. Afwisselend mengt hij zich onder de strijkers of onderscheidt hij zich als solist.

Dat verandert in het driedelige Adagio: hier treedt de klarinet sterker op de voorgrond. Vooral in de middensectie met haar zigeunerachtige ­melodielijnen krijgt de klarinettist de kans alle klankkwaliteiten en technische mogelijkheden van zijn instrument te laten horen, van weemoedige zangerigheid tot virtuoze hartstocht. Het beviel het premièrepubliek zo goed dat het herhaald moest worden.

Na een scherzoachtig Andantino ontwikkelt de finale zich als een thema met vijf variaties. De coda na de laatste variatie herinnert aan het ‘mottothema’ in de openingsmaten en daarmee is de thematische cirkel rond. Dankzij Mühlfeld schiep Brahms aan het eind van zijn leven nog een paar uitzonderlijke kamermuziekwerken met klarinet. Mühlfeld werd op zijn beurt dankzij Brahms een internationaal prominent kamermusicus.