Jerusalem Kwartet en Matan Porat met Dvořák

tekst: noortje zanen

Het Terzetto in C groot, eenuiterst origineel werk voor de ongebruikelijke bezetting van twee violen en altviool, was een cadeau voor de chemiestudent Josef Kruis, die destijds in hetzelfde pand in Praag woonde als Dvořák.

Dvořák zou zelf de altvioolpartij spelen en de tweede vioolpartij was voor Jan Pelikan, de vioolleraar van Kruis en ook een oudcollega van Dvořák uit het orkest van het Nationaal Theater van Praag. Helaas had Dvořák het vioolspel van de student overschat.

Daarom schreef Dvořák gauw nog een tweede terzet voor dezelfde bezetting, met een extra eenvoudige vioolpartij. De muziek van het tweede terzet is tegenwoordig vooral bekend dankzij Dvořák eigen bewerking voor viool en piano, uitgegeven door Simrock als Romantische stukken, opus 75.

In een brief aan zijn uitgever vertelt Dvořák enthousiast over de twee terzetten: ‘Ik schrijf nu kleine Bagatellen, denk u eens in: voor twee ­violen en altviool – ik heb er net zo veel plezier in als wanneer ik een grote symfonie schrijf (…). Ze zijn eigenlijk meer voor dilettanten bestemd, maar hebben Beethoven en Schumann ook niet af en toe met heel bescheiden middelen gewerkt en hoe?’

Dvořák tovert zelfs met bescheiden middelen een unieke klankwereld te voorschijn, waarbij de luisteraar soms vergeet dat de cellopartij ontbreekt. Het Terzetto in C groot zit vol met verrassingen: onverwachte ­harmonische wendingen, meeslepende vioolpartijen en onstuimige ritmes.

Met een dubbelrol voor de altviool, die soms de bas speelt maar minstens even vaak ook de solistische viool­partijen imiteert of overtroeft. 

Het Dertiende strijkkwartet in G groot was Dvořák ‘Eerste compositie na de tweede terugkeer uit Amerika’, zoals hij zelf op de partituur schreef. Ruim twee en een half jaar lang woonde en werkte Dvořák in ­Amerika, verbonden aan het conservatorium van New York als directeur en docent compositie.

Uit deze tijd stamt het beroemde Twaalfde strijkkwartet in F groot met de toepasselijke bijnaam ‘Amerikaans’, net als zijn ­populaire Negende symfonie ‘Uit de Nieuwe Wereld'.

Dvořák was echter niet gelukkig in New York en hij had veel heimwee naar zijn vaderland.

Nadat hij in 1894 een paar maanden thuis was geweest, keerde hij met tegenzin terug naar Amerika, waar hij het echter niet zo lang meer zou volhouden: in de zomer van 1895 zegde hij zijn baan op en keerde hij voorgoed terug naar zijn vaderland, het Tsjechische Bohemen.

Daarna zou het nog ruim zeven maanden duren voordat hij tot rust was gekomen na zijn Amerikaanse avonturen en hij een nieuwe compositie zou voltooien. ‘Sedert ik uit Amerika teruggekeerd ben, heb ik de pen nog niet aangeraakt en zo is ook het nieuwe Kwartet dat ik in New York begonnen ben, nog niet klaar.

Het eerste deel is nog niet voltooid en van de andere geen spoor!’, schreef Dvořák aan een vriend. Het kwartet waaraan hij in zijn brief refereerde – het Veertiende strijkkwartet in As groot – legde hij in de herfst van 1895 tijdelijk aan de kant zodat hij met frisse moed aan een geheel nieuw werk kon beginnen: het Dertiende strijkkwartet in G groot.

Een imposante, contrastrijke compositie met een van de meest aangrijpende langzame delen die Dvořák ooit heeft geschreven. 

Het Tweede pianokwintet in A groot ontstond in hetzelfde jaar als het Terzetto in C groot. Net als het terzet was het pianokwintet geen compositieopdracht, Dvořák schreef het uit eigen inspiratie in het succesvolle en produc­tieve jaar 1887.

Aanvankelijk was hij van plan om zijn Eerste pianokwintet in A groot, opus 5 uit 1872 te reviseren, maar kennelijk was hij zo weinig tevreden met deze compositie dat hij besloot om een geheel nieuw stuk te schrijven voor dezelfde bezetting en in dezelfde toonsoort.

Dvořák-biograaf ­Otakar Šourek (1883-1956) karakteriseert dit nieuwe kwintet zeer treffend als een van de meest oprechte en authentieke muzikale zelfportretten:

‘Het bevat de gehele Dvořák: een schijnbaar in zichzelf gekeerd mens, zijn geest afgewend van het alledaagse en alleen maar zwervend in de bovenaardse sferen van de muzikale verbeelding, nu eens in ­duistere gedachten verzonken, dan weer stralend ­vrolijk, overstroomd door geluk en vervuld van juichende levensvreugde.’