Jean-Guihen Queyras: alle Cellosuites van Bach

Geen cellist kan buiten de Cellosuites van Johann Sebastian Bach. Het zijn misschien wel de belangrijkste stukken die ooit voor cello zijn gecomponeerd. Niet alleen omdat Bach een van de eerste componisten was die zulke uitdagende en intrigerende werken schreef voor cello solo, maar vooral omdat de suites van een universele schoonheid zijn.

Tot op de dag van vandaag inspireert deze muziek cellisten tot het vervolmaken van hun techniek om zo de unieke, rijke klankwereld van Bach tevoorschijn te kunnen halen. En hoewel de suites bijna drie eeuwen oud zijn hebben ze niets ingeboet aan diepzinnigheid en zeggingskracht. Jean-Guihen Queyras bracht ze op cd uit in 2007 en blijft ze wereldwijd uitvoeren, vandaag voor het eerst in Het Concertgebouw. 

Hofkapel in Köthen 

Bach schreef de zes Cellosuites zeer waarschijnlijk tussen 1717 en 1723, de jaren waarin hij werkzaam was aan het hof van prins Leopold van Anhalt-Köthen. Omdat de prins, in de woorden van Bach zelf, ‘een muziekliefhebber én een muziekkenner was’ vonden er veel muzikale activiteiten plaats. De hofkapel hoefde in het calvinistische Köthen bovendien veel minder vaak kerkdiensten te begeleiden dan in de Lutherse steden.

Bach had dus alle tijd om nieuwe instrumentale muziek te componeren en uit te voeren samen met de uitmuntende musici van de hofkapel, waarmee hij wekelijks repeteerde. Behalve de Cellosuites ontstonden in deze periode vermoedelijk ook de Sonates en partita’s voor viool solo, de Brandenburgse concerten, de Franse suites en Das wohltemperirte Clavier.

De suites

Geheel volgens de traditie in de tijd van Bach bestaat elke suite uit een verzameling dansen: Prélude, Allemande, Courante, Sarabande, twee Menuetten (of Bourrées of Gavottes) en een afsluitende Gigue. Deze gestileerde dansen zijn bij Bach allerminst populaire danswijsjes. Hij toont zijn meesterschap in variatiekunst met een bijna onuitputtelijke overvloed aan onverwachte melodische, harmonische en ritmische invallen en (vaak ten dele slechts gesuggereerde) polyfonie. 

De Eerste suite in G groot is misschien wel het bekendst. De opvallende, steeds weer herhaalde arpeggio’s trekken onmiddellijk de aandacht. Na de betoverende Prélude volgen vijf dansen die alle refereren aan het eerste deel. De volgende twee suites zijn heel verschillend van karakter: de Tweede suite in d klein is melancholiek en introvert, terwijl de Derde suite in C groot juist heel stralend en majestueus klinkt.

De Vierde suite staat in Es groot, voor de cello een moeilijke toonsoort, waardoor het karakter wat zwaarmoediger is, bijvoorbeeld in de mysterieuze Prélude en de geleerde Sarabande. Voor de donkere Vijfde suite in c klein wordt van de cellist gevraagd om de hoogste snaar een toon lager te stemmen (scordatura). De Zesde suite in D groot is het meest uitzonderlijk, want Bach schreef hem voor een speciale cello.

Welk instrument Bach precies in gedachten heeft gehad is niet helemaal zeker, maar vermoedelijk gaat het om een violoncello piccolo: een instrument met een kleinere klankkast dan een gewone cello en met een vijfde snaar, waardoor het een hoger bereik heeft. Een cello met een bijzondere klankkleur, meerdere keren door Bach gebruikt in cantates om de muziek een troostend en weldadig karakter te geven.

Net zoals Jean-Guihen Queyras kiezen veel cellisten ervoor om de Zesde suite op een gewone viersnarige cello te spelen. Dat levert een extra technische uitdaging op, omdat de hoogste noten van deze compositie op een gewone cello extreem hoog liggen. De muziek klinkt dan al snel virtuoos, terwijl het karakter van deze suite eerder vreedzaam en liefdevol is.