Janine's Bach Festival: Janine Jansen & Friends met sonates

Toen Johann Sebastian Bach van 1717 tot 1723 kapelmeester was aan het muziekminnende hof van Leopold von Anhalt-Köthen, verlangde zijn werkgever van hem voornamelijk instrumentale muziek, waaronder veel kamermuziek. Niet alleen speelde de prins zelf verdienstelijk viola da gamba, zijn kapel bestond uit zestien voortreffelijke musici, van wie we zelfs de namen kennen. Zo was een van hen de gambist en violist ­Christian Ferdinand Abel, een vriend van de componist.

‘In zijn jeugd en ook nog op latere leeftijd bespeelde hij de viool zuiver en krachtig,’ vertelde Bachs zoon Carl Philipp Emanuel over zijn vader. De drie sonates en drie partita’s BWV 1001-1006 voor viool solo zijn ontstaan in Köthen. Heeft Bach ze daar zelf gespeeld, of was het Abel? Een intrigerende vraag, maar we zullen het waarschijnlijk nooit weten. Een zeer duidelijk leesbaar en beeldschoon handschrift van deze ‘Sei Solo à Violino senza Basso accompagnato’, dat in 1890 plotseling opdook, vermeldt het jaartal 1720. 

Het genre was niet nieuw – een illustere voorganger was bijvoorbeeld de Bohemer Heinrich Ignaz Franz von Biber –, wel verkende Bach de grenzen van het instrument tot het uiterste: één enkele virtuoze speler kan op slechts vier snaren een rijke meerstemmigheid realiseren, of op geraffineerde wijze suggereren. We kunnen ons nu moeilijk voorstellen dat negentiende-eeuwse oprechte Bach-bewonderaars als Felix Mendelssohn en Robert Schumann het nodig vonden om er pianobegeleidingen bij te maken. Schumann deed dat zelfs voor álle zes vioolsolo’s (en overigens ook voor de zes Cellosuites)! 

De Sonate nr 1 in g klein, BWV 1001 volgt het stramien van de kerksonate: vier delen (langzaam-snel-langzaam-snel), zonder dansvormen. Het tweede deel, een driestemmige Fuga met als tempo-aanduiding Allegro, vormt door zijn omvang en monumentaliteit het hoogtepunt. 

Hoeveel musici zijn er nodig om een barokke triosonate te spelen? Nee, dit is geen flauwe grap: drie, zou je logischerwijs zeggen, maar het kunnen er ook vier of twee zijn – of zelfs één. De term ‘trio’ duidt in dit verband op een structuur van drie gelijkwaardige stemmen, niet zozeer op het aantal spelers. Zo wordt een triosonate voor twee melodie-­instrumenten met basso continuo vaak door vier personen gespeeld, waarbij de baslijn wordt ingevuld door een laag strijkinstrument plus klavecimbel, luit of orgel. En een organist kan in zijn eentje een triosonate tot klinken brengen op twee manualen en pedaal. 

De Sonate in G groot, BWV 1027 horen we in dit programma met viool, altviool en basso continuo. Ze is mogelijk gebaseerd op een oerversie voor twee fluiten en basso continuo. De combinatie van melodische elegantie met polyfone diepgang is een bron van vreugde voor spelers en luisteraars.

De Sonate in e klein, BWV 1023 en die in g klein, BWV 1020 zijn overgeleverd voor viool en becijferde bas, respectievelijk obligaat klavecimbel, dat wil zeggen met een uitgeschreven klavecimbelpartij. BWV 1023 is een zogenaamde ‘sonata da camera’, want ze bevat na twee ‘neutrale’ delen die in een kerksonate zouden passen ook twee dansen (Allemande en Gigue). BWV 1020 volgt de vorm van een soloconcert naar Italiaanse snit: snel-langzaam-snel. Over BWV 1023, doorgaans geplaatst in 1723, wordt ook wel gesuggereerd dat het dateert uit Bachs periode in Weimar, dus uit de jaren 1714-1717. 

Met BWV 1020 is nog iets bijzonders aan de hand: ten eerste schrijven velen – onder wie Wolfgang Schmieder in zijn Bach-Werke-Verzeichnis – deze sonate toe aan zoon Carl Philipp Emanuel, op basis van een the­matische catalogus van diens werken uit 1763 en vanwege de galante stijl. Andere auteurs zien hier vader Bach als uitvinder van de sonate met obligaat klavecimbel. Ten tweede zou het oorspronkelijke melodie-instrument vanuit de speeltechniek bekeken net zo goed een fluit als een viool geweest kunnen zijn, want dubbelgrepen komen er niet in voor en de g-snaar wordt niet gebruikt.

‘Hij bespeelde de pedalen sneller met zijn voeten dan anderen de toetsen met hun vingers’: zo luidde de reputatie van Bach als orgelvirtuoos. Niet alleen als uitvoerend componist voor dat instrument, ook als pedagoog was hij van grote betekenis. Zes triosonates, BWV 525-530, geschreven te Leipzig in de jaren 1720, dienden zijn zoon Wilhelm Friedemann als uiterst plezierige oefenstukken. De eerste vier gaan volgens Bach-expert Christoph Wolff terug op oudere kamermuziekwerken, terwijl de nrs. 5 en 6 (BWV 529 en BWV 530) rechtstreeks voor orgel zouden zijn gecreëerd. Niettemin hebben ook die laatste twee een kamermuziekachtig karakter, onder meer door de gelijkwaardigheid van de stemmen, die zich voort­durend in een levendig gesprek met elkaar bezighouden, en door de subtiele fraseringen. De opzet van de Triosonate in C groot, BWV 529 is die van een Italiaans concerto. Het Allegro is speels, het Largo lyrisch als een aria; in het afsluitende Allegro speelt de bas een stuwende rol in het uitwerken van de thema’s. Misschien heeft er toch een kamermuziekversie ten grondslag gelegen aan dit orgelwerk... dus waarom niet de omgekeerde weg bewandelen en kiezen voor viool, altviool en continuo?