Janine's Bach Festival: de concerten van Bach met Amsterdam Sinfonietta

Het is vandaag precies 339 jaar geleden dat Johann Sebastian Bach in Eisenach het levenslicht zag. Hij kwam in een muzikaal gespreid bedje terecht, want de familie Bach was op het moment van Johann Sebastians geboorte in het bezit van zo ongeveer alle muzikale posten die er in de omgeving van Eisenach, ­gelegen in het Oost-Duitse Thüringen, te vergeven waren. De Bach-familie was al een aantal generaties lang een groot leverancier van muzikaal talent en het spreekt vanzelf dat ook Johann Sebastian vanaf zijn vroegste kindertijd met muziek in aanraking kwam. Maar waar de meeste van zijn familieleden gewoon goede musici en componisten waren, bleek al snel dat Johann Sebastian over uitzonderlijke muzikale gaven beschikte. Hij zou uitgroeien tot een componist die we nu beschouwen als een van de allergrootsten die ooit geleefd heeft. 

Bach, de viool en de Italiaanse muziek

Al vroeg in zijn leven gaf Bach blijk van een groot talent voor de viool. In zijn gymnasiumtijd in Lüneburg speelde hij enthousiast in het orkest en hij was al snel op de hoogte van alle mogelijkheden die het instrument te bieden had. Na aanstellingen als organist in Arnstadt en Weimar, waar hij vooral veel kerkmuziek componeerde, kwam hij in 1717 terecht aan het hof van Anhalt-Köthen. Daar had hij geen kerkmuzikale verplichtingen en wijdde hij zich voornamelijk aan het schrijven van instrumentale muziek. Hij verdiepte zich in het werk van zijn Italiaanse tijdgenoten, daartoe mede aangemoedigd door de componerende prins Ernst von Sachsen-Weimar, die veel reisde en manuscripten uit Italië voor hem meebracht. Zo kwam Bach in aanraking met ­muziek van Antonio ­Vivaldi, ­Alessandro Marcello en Tomaso Albinoni, die hij grondig bestudeerde. Vioolconcerten werkte hij om tot stukken voor klavecimbel, er en passant steeds laagjes bij componerend.  

Van Bach wordt wel beweerd dat hij zijn muziek vaak recyclede, maar dat deed hij in feite nooit. Want als hij zijn eigen of andermans muziek hergebruikte, voegde hij daar altijd iets nieuws aan toe. Als hij bijvoorbeeld een vioolconcert van een andere componist bewerkte voor klavecimbel maakt hij er altijd een echt Bach-stuk van. Een volgende stap was het zelf gaan componeren van op Italiaanse leest geschoeide vioolconcerten. Die drie concerten staan vanavond in het middelpunt. 

Bachs vioolconcerten

Dat Bach in Köthen meer dan drie vioolconcerten heeft gecomponeerd is waarschijnlijk, maar daar hebben we de originele versies niet meer van. Bach nam ze echter mee naar Leipzig waar hij ze omwerkte tot klavecimbelconcerten. Ook van de drie vanavond uitgevoerde concerten bestaan klavecimbelversies, maar we horen ze hier in hun originele gedaante.

Wat leerde Bach van zijn Italiaanse voorbeelden? Het vioolconcert had in Italië een definitieve vorm gekregen waarbij het orkest een sterk dienende rol kreeg toebedeeld. Er waren voor- en tussenspelen die de solistische passages omlijstten. De nadruk lag op het solo-instrument, vaak bespeeld door de componist zelf. De concerten waren meestal driedelig: snel – langzaam – snel. Het langzame deel werd niet altijd echt uitgecomponeerd, vaak was het een overgang naar het snelle slotdeel. Solist en orkest wisselden elkaar af maar de solist domineerde. 

Bach deed dat anders. Zijn vioolconcerten zijn breder van opzet dan die van zijn Italiaanse tijdgenoten, de rol van het orkest is veel groter en het langzame deel is veel uitgebreider. Bovendien gaat de solist vaak een dialoog aan met de twee vioolpartijen in het orkest en verdwijnt soms zelfs tussen die twee vioolpartijen. In het derde deel van het Vioolconcert in a klein, BWV 1041 zet Bach zelfs alles op zijn kop: de soloviool ‘begeleidt’ gedurende een paar maten het orkest en het hoofd­thema gaat door alle orkestpartijen heen. Hier maakt Bach dankbaar gebruik van de mogelijkheid om meerdere snaren van de viool tegelijk aan te strijken. 

Die voortdurende wisseling van rol tussen solist en orkest maakt Bachs vioolconcerten heel anders dan die van bijvoorbeeld Vivaldi. De Italiaanse vioolconcerten vormen een uitdaging voor de solist, maar bij die van Bach bestaat de uitdaging er juist in om solist en orkest zo goed mogelijk te laten samenwerken, zodat alles in de doorlopend bewegende stemmen helder blijft. In de langzame delen van alle drie de concerten neemt de solist echt het voortouw, in dat van het Dubbelconcert in d klein, BWV 1043 krijgen de twee violisten om de beurt de hoofdrol. 

Brandenburgse concerten

Bach leerde dus best veel van zijn Italiaanse collega’s, maar had een volstrekt individuele manier van vioolconcerten componeren. Die individualiteit spreekt ook uit de zes Brandenburgse concerten, BWV 1046-1051 die Bach schreef in opdracht van de markgraaf van Brandenburg. In deze zes concerten stelt Bach een sologroep steeds tegenover een orkestgroep, op de manier van het Italiaanse concerto grosso. Arcangelo Corelli (1653-1713) had deze vorm ontwikkeld en onder diens invloed schreven tal van componisten, onder wie ook Bachs land- en leeftijdsgenoot Georg Friedrich Händel, werken in dit genre. 

De sologroep, het concertino, bestond meestal uit twee violen en een cello, en ging in dialoog met het orkest, het ripieno. Maar ook hier deed Bach het anders. In alle zes de ­Brandenburgse concerten gebruikt hij een andere bezetting voor het concertino, waarin ook plaats is voor bijvoorbeeld blokfluit of trompet. Het derde Brandenburgs concert dat we vanavond horen is alleen voor strijkers. 

Carl Philipp Emanuel Bach

Ook van Bachs zoon Carl Philipp Emanuel klinkt een werk voor strijkers, en wel de allereerste strijkerssinfonia die hij schreef. Ervaring met het componeren voor orkest had hij eerder opgedaan met een achttal klavecimbelconcerten. En al zet de zevenentwintigjarige Bachzoon hier zijn eerste schreden op symfonisch vlak, je hoort al dat zijn stijl radicaal anders is dan die van zijn vader. De sinfonia’s van Carl Philipp Emanuel Bach passen in de nieuwe tijdgeest van de ‘Sturm und Drang’. Abrupte wendingen, snelle stemmingswisselingen en een voor barokke oren niet altijd even logisch toonsoortgebruik schudden de Duitse muziekwereld halverwege de achttiende eeuw flink op.

Het programma van vanavond wordt geopend met twee bijzondere twintigste-eeuwse bewerkingen. De legendarische Duitse dirigent Otto Klemperer (1885-1973) bewerkte het me­lodieuze Bist du bei mir. Het lied was door Bach opgenomen in het tweede klavierboekje dat hij samenstelde voor zijn tweede vrouw Anna Magdalena, die daarmee haar klaviervaardigheden ontwikkelde. Lang is gedacht dat Bist du bei mir door Bach gecomponeerd was, maar inmiddels staat wel vast dat het van de hand is van tijdgenoot Gottfried Heinrich Stölzel. Bach waardeerde diens muziek, en had partituren van Stölzel in zijn bibliotheek. Voor zijn Anna Magdalena koos hij een aria uit Stölzels opera Diomedes oder die triumphierende Unschuld uit 1718. 

Componist/violist Ottorino Respighi (1879-1936) tekende voor een bewerking van de sonate BWV 1023 (zie ook pagina 97). Respighi had bij leven al een grote reputatie als orkestrator, zowel dankzij zijn eigen oorspronkelijke composities als vanwege de arrangementen die hij maakte van oude muziek. Bijvoorbeeld zijn Antiche arie e danze (gebaseerd op Italiaanse luitmuziek) en de orkestsuite Gli ucelli (naar klaviermuziek van Rameau en anderen) brachten hem net zozeer roem als de ruim bemeten symfonische gedichten van zijn Romeinse trilogie. Wat de Italiaan in 1909 over Bach te zeggen had, was nog vrij bescheiden: zijn uitvergroting van de vioolsonate voegt vooral een laatromantische gloed toe aan Bachs barokke toontaal.