Janine Jansen speelt Mozart met het Concertgebouworkest

‘Iedereen zette grote ogen op. Ik speelde alsof ik de grootste violist van heel Europa was’, schreef Wolfgang Amadeus Mozart enthousiast aan zijn vader Leopold na een goed ontvangen optreden als violist. De ‘grote ogen’ zijn verklaarbaar, want Mozart trad vooral naar buiten als pianist. Toch was hij al van kleins af aan vertrouwd met de viool.

Zijn vader had in 1756, het jaar van Mozarts geboorte, zijn Versuch einer gründlichen Violinschule gepubliceerd, een didactisch werk dat nog steeds van groot belang is bij de studie van de historische uitvoeringspraktijk. Vanaf het moment dat Mozart een viool vast kon houden werd hij ook onderworpen aan de methode van zijn vader en vanaf zijn zesde jaar speelde hij op de viool mee bij huismuzieksessies. Zo maakte Mozart onder andere kennis met de vioolmuziek van Italiaanse componisten als Giuseppe Tartini (1692-1793) en Pietro Locatelli (1695-1764).

Vanaf 1769, het jaar dat Mozart in dienst kwam als concertmeester en componist bij de aartsbisschop van Salzburg, maakte hij met zijn vader verschillende reizen naar Italië. Daar kwam hij in contact met de Italiaanse vioolvirtuoos Pietro Nardini (1722-1793) en sloot hij vriendschap met diens Engelse leerling Thomas Linley (1756-1778). ‘De Tommasino, zoals hij genoemd wordt, en de kleine Mozart, zijn overal in Italië het gesprek van de dag en worden beschouwd als de meest veelbelovende genieën van hun tijd’, schreef Charles Burney later in zijn kroniek Muzikale reizen. 

Mede door hun samenspel perfectioneerde Mozart niet alleen zijn vioolspel, maar werd ook de kiemcel gelegd voor zijn serieuze belangstelling om voor de viool te componeren. Die kiemcel groeide in 1775 in een periode van slechts negen maanden uit tot vijf volwaardige vioolconcerten die Mozart ongetwijfeld voor zichzelf als vioolsolist schreef. Toen hij Salzburg verliet en Antonio Brunetti zijn plek als concertmeester innam reviseerde hij de concerten en maakte hij dankbaar gebruik van de grotere instrumentale vaardigheid van zijn opvolger.

De vijf vioolconcerten zijn een mooi voorbeeld van hoe Mozart er in slaagt om zich in korte tijd een stijl, een vorm eigen te maken en daar een persoonlijke draai aan te geven. De eerste concerten lopen met de vele barok- en rococokenmerken helemaal in de pas met de werken van Nardini, Boccherini en Tartini.

In het Vierde ­vioolconcert in D groot weet Mozart de materie al geheel naar zijn eigen hand te zetten. Zo is de fanfareachtige inleiding van het eerste deel in sonatevorm een handtekening die later in diverse piano­concerten terugkeert en is de inzet van de soloviool na de expositie van de twee thema’s in het orkest een meesterzet. Opeens duikt de stralende soloviool op in het hoogste register en zingt meteen als een ware diva boven het orkest uit. 

Het tweede deel is een prachtig ­mozartiaan­se cavatina met twee thema’s en het laatste deel is een briljante afsluiting waarin de sierlijke en de speelse Mozart vol humor hand in hand gaan. Deze finale in een sonate-rondovorm zet een tweekwarts- en een zesachtstemaatsoort in soms duizelingwekkende afwisseling naast elkaar, terwijl in een uitdagende dialoog tussen orkest en ­soloviool ook nog een gavotte, een gigue en een bekend volksliedje uit die tijd langs­komen. Pas in het coda brengt Mozart alle karakters met meesterhand bijeen.

Willem Kes leidde de eerste uitvoering door het Concert­gebouworkest op 3 februari 1895, met Christiaan Timner als solist. De laatste uitvoering vond op 6 juli 2021 plaats ter gelegenheid van een staatsbezoek in Berlijn onder Iván Fischer met als soliste Sylvia Huang.

Hoewel Anton Bruckner Abraham al had gezien, was hij nog in zijn muzikale jeugd toen hij in de eerste dagen van 1874 aan zijn Vierde symfonie begon. Hij had met zijn Derde symfonie zijn eigen stem gevonden als componist en hoewel hij aan deze symfonie bleef sleutelen om aan het commentaar van betweters tegemoet te komen en zichzelf te perfectioneren, was hij vol goede moed.

Toch bleek ook de eerste versie van de Vierde symfonie voeding voor de immer aanwezige twijfel van de componist. Nog voordat het werk in première ging, nam hij de noten opnieuw onder de loep en van 1878 tot 1880 wijzigde hij het derde deel, het Scherzo, en het vierde deel, de Finale, ingrijpend. 

Hoewel vooral deze Vierde symfonie tegenwoordig grote populariteit geniet, werden er na de première in 1881, zoals bij alle uitvoeringen van werk van Bruckner, nogal wat wenkbrauwen gefronst. Geen wonder, want de brave Oostenrijker zette de symfonische vorm behoorlijk onder druk. Zijn constructies waren omvangrijker dan de langste symfonieën van Ludwig van Beethoven, en zijn presentatie van het thematische materiaal zorgde vaak voor grote verwarring.

Van het begin van Beethovens Negende symfonie leende Bruckner het idee van het mysterieus murmelende intro, dat tot een van zijn handelsmerken uit zou ­groeien. Uit een haast improvisato­rische golfbeweging komen langzaam de eerste motieven tevoorschijn. Alsof de zon opkomt. Zo beschreef Bruckner dit eerste deel ook in een brief aan dirigent Hermann Levi: ‘In het eerste deel wordt de dag aangekondigd door de hoorn.’ Later verduidelijkte hij het vervolg: ‘Daarna gaat het leven verder; in de Gesangperiode (het tweede thema) klinkt het lie­d van de koolmees: zizipe.’

Het tweede deel was volgens Bruckner een gebed, een serenade, en het laatste deel een ‘volksfeest’. Het meest tot de verbeelding sprak van meet af aan het derde deel van deze symfonie, die de componist zelf de bijnaam ‘Roman­tische’ gaf. Dit Scherzo kreeg van Bruckner in 1878 al aanwijzingen mee als ‘Jagd­thema’ en ‘Tanzweise während der Mahlzeit auf der Jagd’ (Trio). Het is in elke noot een mooi staaltje van de manier waarop Bruckner met de symfonische vorm omging. Hij componeerde verhalen, mooie epische verhalen.

Dat het ‘Jagdscherzo’ uit deze Vierde symfonie een van de populairste symfonische delen van Bruckner is geworden komt vooral doordat het verhaal hier zo duidelijk is. Veel van zijn werk is abstracter van aard en heeft daarom tijd nodig gehad om tot de luisteraars door te dringen. Vandaar dat de ware zegetocht van Bruckners symfonieën pas begon na de dood van de componist.

In die postume verovering van het publiek heeft het Concertgebouworkest vooral sinds het chef-dirigent­schap van Eduard van Beinum (van 1945 tot zijn dood in 1959) een belangrijk aandeel gehad. Alle daaropvolgende chef-diri­genten hielden die traditie in ere, zodat Bruckners muziek nu al vele decennia tot het kernrepertoire van het orkest behoort.

De eerste uitvoering door het Concertgebouworkest was op 11 november 1897 onder Willem Mengelberg. Daniele Gatti leidde de meest recente uitvoering: op 23 januari 2017 in Singapore.