Janine Jansen en Alexander Gavrylyuk

• Francis Poulencs Sonate voor viool en piano dateert uit de Tweede Wereldoorlog 
• Als daad van verzet droeg de componist het stuk op aan schrijver Federico García Lorca, een slachtoffer van het Franco-regime

Tekst: Axel Meijer

Francis Poulenc voltooit zijn Sonate voor viool en piano in 1943, tijdens de Duitse bezetting van Frankrijk. De oorlog gaat niet ongemerkt aan de componist voorbij: eerst dient hij, 41 jaar oud, anderhalve maand bij de luchtafweer, en na de capitulatie bevindt Poulenc zich onder het naziregime als bekend homoseksueel in een extra kwetsbare en verdachte positie. Niettemin richt hij met gelijkgestemden de verzetsorganisatie Front national des musiciens op, en blijft hij teksten van entartete dichters op muziek zetten, onder wie Louis Aragon en Paul Éluard. Ook met zijn Sonate pleegt Poulenc een daad van artistiek verzet: hij draagt haar op aan de Spaanse dichter en schrijver Federico García Lorca, het beroemdste slachtoffer van het fascistische Franco-regime.

Al deze omstandigheden klinken door in het werk, waarvan vooral het eerste en derde deel een stuk donkerder en hoekiger zijn dan gewoonlijk bij Poulenc. Ook de tempo­aanduidingen, respectievelijk Allegro con fuoco en Presto tragico, zijn veelzeggend. De lyrische passages die toch ook hier af en toe opduiken, benadrukken de boosheid en het verdriet eerder dan dat ze die verlichten. Het middendeel is een trage klaagzang in Spaanse kleuren, waarin het pizzicato-begin van de viool verwijst naar de gitaar, die zo’n grote rol speelde in leven en werk van Lorca.

• Johannes Brahms' Derde Sonate is eigenlijk zijn zesde: met drie eerdere sonates maakte hij de kachel aan
• De componist laat in deze sonate zien dat hij het genre tot in de puntjes beheerst. 

Net als veel andere componisten vernietigt Poulenc regelmatig eigen werk waarover hij niet tevreden is: zo is zijn enige gepubliceerde vioolsonate feitelijk zijn derde poging. Maar wat stevige zelfkritiek betreft spant Johannes Brahms waarschijnlijk de kroon. De componist maakt met zijn eerste drie vioolsonates letterlijk de kachel aan, alvorens hij er een laat uitgeven. Zo bekeken is zijn Derde sonate voor piano en viool in d klein dus zijn zesde.

Brahms laat hier wel zien dat hij de vorm inmiddels volledig beheerst: het is een zeer compact werk, ondanks de ongebruikelijk genereuze vier delen en de grote rijkdom aan thematisch materiaal. In het eerste deel valt de efficiëntie vooral op in de doorwerking: Brahms baseert die op een enkele toon in de pianobas, een schier oneindig volgehouden orgelpunt op a. Het tweede deel is een even kort als romantisch lied voor de viool, en in het dwarrelende scherzo toont Brahms zich tegelijkertijd van zijn humoristische als van zijn laconieke kant. De finale is een overdonderend Presto, tjokvol grillige ideeën, in de vorm van een sonaterondo.

• De Poolse componist Karol Szymanowski was een fanatiek vernieuwer; hij ontwikkelde een heel eigen vioolklank
• Drie Mythes bestaat uit drie delen: De fontein van Arethusa, Narcissus en Dryaden en Pan

Afstammeling van verbannen landadel, estheet, langebrievenschrijver, reiziger – de figuur van Karol Szymanowski zou niet hebben misstaan in een Franse roman van rond 1900. Toch is de Poolse componist een volbloed twintigste-eeuwer, met een sterk ontwikkelde antenne voor de nieuwste ontwikkelingen in de muziek. Een mooi voorbeeld is het drieluik Drie mythes uit het voorjaar van 1915. Samen met zijn goede vriend, de briljante violist Paweł Kochański, ontwikkelt Szymanowski voor dit stuk een geheel nieuwe vioolklank: met flageoletten, tremolo’s, gelijktijdig plukken en strijken, en zelfs met kwarttonen ontstaan klanken waar latere componisten als Sergej Prokofjev, Igor Stravinsky en Béla Bartók dankbaar gebruik van maken.

De drie delen van het stuk zijn gebaseerd op Griekse mythes. De fontein van Arethusa is genoemd naar een zeenimf die voor de verliefde stroomgod Alpheüs naar het eiland Ortygia vlucht, en daar door Artemis in een zoetwaterbron wordt veranderd. Narcissus is het beroemde verhaal van de jongeling die in het water kijkt en verliefd wordt op zijn eigen spiegelbeeld. Dryaden en Pan gaat over de wellustige bosgod die achter de boomnimfen aanzit.

Ondanks de beschrijvende titels moet het stuk niet als programmamuziek worden gezien, aldus Szymanowski zelf: ‘Het is niet bedoeld als een drama dat zich in scènes ontvouwt, maar eerder als een muzikale uitdrukking van de schoonheid van de mythen.’

• De Tweede sonate van Russische componist Sergej Prokofjev is oorspronkelijk geschreven voor fluit en piano
• Prokofjev schreef de sonate in neo-klassieke stijl: hij steekt muzikale elementen uit voorgaande eeuwen in een modern jasje

Eind 1943 gaat Sergej Prokofjevs Sonate in D groot voor fluit en piano in première. Op verzoek van de aanwezige violist David Oistrach maakt de componist binnen korte tijd een vioolbewerking die bekend wordt als de ­Tweede sonate in D groot, opus 94bis. (Prokofjevs Eerste sonate, waaraan de componist dan al zes jaar werkt, verschijnt pas twee jaar later.)

Anders dan bij Poulenc is in Prokofjevs opus 94 weinig terug te horen van de oorlog. Prokofjev baseert dan ook veel van zijn materiaal op vooroorlogse schetsen, die werden geïnspireerd door het spel van de Franse fluitist Georges Barrère. Een Franse invloed is vooral te horen in het eerste deel, Moderato, met zijn serene openingsmelodie, en in het Andante, waarin de goede verstaander bovendien Prokofjevs door de Sovjets verboden liefde voor jazzmuziek terug hoort. In het Presto, maar met name in het wild dansende Allegro con brio, treedt de balletcomponist in Prokofjev naar voren. Overigens zet de viool halverwege dit laatste deel een melodie in die Poulenc bijna twintig jaar later zal gebruiken in zijn laatste werk, een hobosonate, opgedragen ‘à la memoire de Serge Prokofieff’.