Janine Jansen & Camerata Salzburg in Mozart

Een muziekliefhebber die ergens tussen 1765 en 1780 zijn best deed om het wonderkind Wolfgang Amadeus Mozart aan het werk te zien in zijn woonplaats Salzburg, had grote kans vergeefs aan te kloppen bij het aartsbisschoppelijke paleis. De jonge componist was weer eens vertrokken, jarenlang was hij onderweg, langs de koningen van Frankrijk en Engeland en de paleizen van de geestelijke en wereldlijke adel van Europa.

Dankzij vader Leopolds reisverslagen zijn we aardig op de hoogte van hoe hij zijn zoontje jarenlang geëxploiteerd heeft om zijn eigen onvervulde dromen alsnog te realiseren. Maar ook kunnen we eruit aflezen welke muzikale indrukken Wolfgang opdeed, welke musici hij ontmoette, welke idiomen hij in zich opzoog en verwerkte tot zijn eigen muziek. Tussen zijn zesde en achttiende was Wolfgang bijna zeven jaar op reis in tochtige postkoetsen en schepen – en dus niet in Salzburg.

Mozart in Nederland

Op hun grote tournee begonnen in 1763 maakte de familie ook de oversteek naar Engeland, naar het hof van koning George III in Londen. Na vijftien maanden Engeland ging de tournee via Calais en Lille verder naar de Nederlanden, waar Leopold eigenlijk niet heen had willen gaan, want ‘de Hollanders zijn een ­beetje grof’. Niettemin werd het verblijf in Nederland een groot succes.

Wolfgang en zijn zusje Nannerl speelden voor de Oranje-familie in Den Haag, gaven concerten in Amsterdam, Haarlem en Utrecht en woonden de feesten bij ter gelegenheid van de installatie van Willem V als stadhouder. Wolfgang schreef in Nederland twaalf werken, waarvan er acht bij uitgeverij Hummel in Den Haag in zeer fraaie drukken verschenen. Het had weinig gescheeld of beide kinderen waren in ons land overleden aan tyfus. Na een wekenlang ziekbed genazen ze dankzij de zorg van de lijfarts van prinses Carolina.

Leopold moest zijn mening over Nederland volledig herzien: ‘Nu moet ik u bekennen, dat het me zou spijten als ik Holland niet gezien had. De steden zijn heel anders dan de andere Europese steden. Het zou te lang duren ze te beschrijven, ik volsta met te zeggen, dat hun zindelijkheid (die velen van ons overdreven voorkomt) me zeer bevalt.’

Voor zover bekend werden bij het installatiefeest van Willem V enkele werken van Wolfgang uitgevoerd, misschien ook wel de Symfonie in G groot, KV 45a, bijgenaamd ‘Lambacher’, die Mozart op zijn negende in Den Haag componeerde. In deze korte symfonie klinkt de wereld van het galante tijdperk door. Met name in de snelle hoekdelen herkent men de muzikale taal van Johann Christian Bach met wie Mozart hartelijke ontmoetingen had gehad in Londen. Waarschijnlijk was dit symfonietje een coproductie van vader en zoon, want in het manuscript zijn de handen van Leopold en Wolfgang en zelfs Nannerl te herkennen.

Typerend is het ontbreken van een menuet, dat vanaf Mozarts Weense jaren verplicht onderdeel zou worden van de symfonie in vier delen. Vermoed wordt dat Mozart deze ‘Lambacher’ symfonie ook nog uitvoerde in Utrecht begin maart 1766, en datzelfde jaar nog in Dijon, Lyon en Salzburg.

Eerste symfonie

De Eerste symfonie in Es groot, KV 16 ontstond op Britse bodem. Het was op een middag in augustus 1764 dat Wolfgang zich eraan waagde. Van tevoren had hij muziek van Johann Christian Bach bestudeerd, maar hij stond er nu alleen voor want Leopold lag met keelontsteking op bed. Het zou een werk worden voor strijkers, twee hobo’s en twee hoorns. Tegen Nannerl zou Wolfgang gezegd hebben ‘help mij herinneren dat ik de hoorns wat nuttigs te doen geef!’ Het eerste deel werd een beknopte twee­delige sonatevorm, het tweede deel een langzamer Andante en het derde een kwiek en luchtig rondo.

De pompeuze Barok is begraven, hier heerst een nieuwe bevalligheid

De melodie­lijnen uit de pen van de achtjarige zijn vol charme, die van het Andante hebben zelfs ontroerende diepgang. En inderdaad kregen de hoorns interessante noten toebedeeld. Zoals kort na het begin van het tweede deel waar ze het do-re-fa-mi-motief (c-d-f-e) spelen, dat zo bekend zou worden van de finale van Mozarts ‘Jupiter’, zijn laatste symfonie.

Vioolconcert

Wolfgang was door zijn vader Leopold van jongs af aan opgeleid als dubbeltalent. Hij speelde klavecimbel én viool. Al op zijn dertiende werd hij benoemd tot onbezoldigd concertmeester van de hofkapel van de aartsbisschop van Salzburg, waar zijn vader vice-­kapelmeester was. De jongen leidde het orkest met enige tegenzin; hij kon de schelle vioolklank moeilijk verdragen en hij vroeg de hofkapel voortaan vanaf het klavecimbel te mogen dirigeren. Vergeefs. Toch trad Mozart in Salzburg in de jaren 1770 vaak op als violist.

Hij schreef ruim dertig sonates voor viool en zes vioolconcerten. Het Vijfde vioolconcert in A groot, KV 219 is het omvangrijkste, volgens velen is het het beste vioolconcert uit de tweede helft van de achttiende eeuw. Het geeft een goede indruk van Mozart als jonge violist-componist. Het ademt de toen heersende smaak van élégance en bevattelijkheid, en sluit aan bij Johann Christian Bach, Dittersdorf, Vanhal, de vroege Haydn en Boccherini. De pompeuze Barok is begraven, hier heerst een nieuwe bevalligheid.

Er zijn plotselinge dynamische accenten zoals bij de Mannheimers, vooral in de snelle delen. Mozart is kwistig met de zogenaamde ‘Mannheimer Rakete’, een melodie die als een muzikale vuurpijl plotseling omhoog of omlaag kan schieten. En natuurlijk de ‘Mannheimer Seufzer’ (zuchtende figuur) die in alle delen te horen is en de melodie iets smachtends geeft. Alleen al de langzame binnenkomst van de viool na een snelle orkestinleiding is een vondst van formaat. Het prachtige langzame deel lijkt een opera-aria waarvan de tekst is weggelaten. En het laatste deel begint als een lyrisch en sierlijk menuet, maar mondt tijdelijk uit in zwierige en heftige ‘zigeunermuziek’ die het concert de bijnaam ‘Turks’ heeft bezorgd. Oostenrijkse elegantie en Ottomaanse ‘wildheid’ verenigd in de muziek van een jongeman van negentien.

Concertone

Leopold Mozart was ook de drijvende kracht achter het ontstaan van Wolfgangs werken voor twee of drie solo-instrumenten met orkest. Voor concertorganisatoren was dit een aantrekkelijk genre, want het publiek zag graag de spectaculaire wedijver tussen de verschillende solisten. Wie weet hebben vader en zoon wel een of meer van deze stukken ten beste gegeven in Salzburg.

Vaak werden ze aangeduid als ‘concertone’, letterlijk ‘een groot concert’, omdat er meer dan één solist te horen is. Dit bijzonder originele programma eindigt met zo’n werk, de driedelige Concertone in C groot, KV 186e. Het hoort thuis in de reeks vioolconcerten van omstreeks dezelfde tijd en de divertimento’s voor de Salzburgse hofkapel waarin veelvuldig delen voorkomen die een soort ‘verborgen’ vioolconcerten vormen.

De muziek is vol galante versieringen zoals Mozart die destijds nog kwistig gebruikte. Het is een buitenkans om dit weinig gespeelde elegante, intrigerende en onderhoudende schouwspel te horen en te zien.