Janine Jansen & Amsterdam Sinfonietta in Vivaldi’s De vier jaargetijden

‘Een waagstuk van interpretatie. Je tuimelt van de ene verbazing in de andere’, schreef NRC over een eerdere vertolking van De vier jaargetijden door Janine Jansen en Amsterdam Sinfonietta. Voorafgaand aan Vivaldi’s meesterwerk uit de Barok speelt Sinfonietta meeslepende Britse strijkersmuziek van Adès en Walton. 

Net zoals Antonio Vivaldi dat deed met zijn meesterwerk De vier jaargetijden uit 1725, gaf Thomas Adès zijn nieuwe werk voor strijkorkest uit 2020 een beschrijvende titel die refereert aan de inspiratiebron van de compositie. Het zeemanslied Shanty – Over the Sea schetst vergezichten op zee en gaat over het verlangen naar vrijheid en een veilige haven.

Een shanty haalt zijn kracht uit de herhaling van de melodie en de variatie van het verhaal 

De Britse componist, dirigent en pianist schreef het mede in opdracht van Amsterdam Sinfonietta, met ondersteuning van de Eduard van Beinum Stichting. Het is een prachtig voorbeeld van Adès’ gave om toegankelijk en toch complex te componeren, waarbij hij allerlei stijlen uit heden en verleden virtuoos met elkaar vermengt. Amsterdam Sinfonietta speelde de Nederlandse première in april 2022 en deze maand brengt het orkest dit meeslepende stuk van Adès ook in première in een aantal Zuid-Amerikaanse landen. Adès lichtte Shanty – Over the Sea zelf als volgt toe: ‘Een shanty is een lied met vele coupletten, gezongen door een groep zeelieden aan het werk. De melodie wordt vele malen gezongen, maar nooit helemaal hetzelfde, met een sterke ritmische puls, als een werklied. Een shanty haalt zijn kracht uit de herhaling van de melodie en de variatie van het verhaal. In deze shanty creëren vijftien individuele strijkersstemmen, soms samen en soms afwijkend, een zeegezicht dat zich steeds verder uitbreidt. Intussen speelt zich een verhaal af van het harde bewind van een kleine bazige kapitein en de zeelui die verlangen naar vrijheid en muiterij en die een droom koesteren van een veilige haven ergens in de verre verte.’ 

Voor William Waltons Sonata for String Orchestra blijven we in Engeland, maar duiken we vijftig jaar terug in de tijd. Walton schreef deze dramatische en overweldigende strijkersmuziek op verzoek van een andere succesvolle Brit, dirigent Sir Neville Marriner. Deze wilde graag een nieuw werk van Walton uitvoeren met zijn beroemde Academy of St. Martin in the Fields, maar de componist voelde daar aanvankelijk niets voor. Na lang aandringen werd het een orkestratie door Walton en zijn vriend Malcolm Arnold van Waltons Strijkkwartet in a klein uit 1947, die in 1972 met de Academy en Marriner haar première beleefde. Het nieuwe werk kreeg de titel Sonata for String Orchestra. Het verschil met de kwartetversie betreft vooral het eerste deel, dat Walton op verzoek van Marriner heeft ingekort met ongeveer vijfendertig maten. De contrastrijke ritmes en klankkleuren klinken in de nieuwe versie voor strijkorkest misschien nóg wel overtuigender. Intieme solo’s van de aanvoerders worden afgewisseld door rijke tutti-orkestklanken, lyrische melodieën in de eerste vioolgroep worden soms verstoord door fanatieke pizzicato’s in de overige groepen, en krachtige fortissimo’s worden afgewisseld door dromerige con s­ordino-passages [met demper, red.]. Dat Walton zich mede liet inspireren door jazz en door componisten als Prokofjev en Stravinsky blijkt vooral in het swingende slotdeel. 

De Venetiaanse componist Antonio Vivaldi werd door zijn tijdgenoten met name gewaardeerd om zijn pedagogische kwaliteiten en zijn virtuoze vioolspel, al zag hij zichzelf vooral als een man van het theater. Naast zijn baan aan het Ospedale della Pietà, het weeshuis waar hij vioolles gaf, was hij ook impresario en componist van het operatheater. Daar gaf hij niet alleen leiding aan de operaproducties, in de pauzes speelde hij ook nog zijn eigen vioolconcerten met de meest ingewikkelde improvisaties. Dankzij Vivaldi werd het Ospedale della Pietà, een van de vier Venetiaanse weeshuizen waar liefdadigheid werd gecombineerd met muziekonderwijs, een beroemd muziekinstituut. Hij componeerde honderden ‘concerti’ voor dit instituut en de openbare uitvoeringen onder zijn leiding trokken de aandacht van het Venetiaanse publiek. Dat is ook hoe Vivaldi vandaag de dag bekend staat: als de pionier van het soloconcert. Een van zijn meest succesvolle opusnummers is Il Cimento dell’armonica e dell’inventione, opus 8, uitgegeven in Amsterdam in 1725. De vier eerste concerten van deze bundel zijn wereldberoemd geworden als De vier jaargetijden (Le quattro stagioni). Het zijn superieure voorbeelden van beschrijvende muziek, waarbij natuurgeluiden zoals kabbelende beekjes, onweer, bliksem en storm heel precies worden verklankt in de muziek. Bij elk concert hoort een sonnet, waarschijnlijk door Vivaldi zelf geschreven, waarin de gebeurtenissen nauwkeurig worden weergegeven.

De opvallendste voorbeelden zijn het gezang van twee vogeltjes in de lente (uitgevoerd door de solist en de concertmeester met behulp van vrolijke trillers), de donder en de bliksem die de verzengende hitte van de zomer doen verdwijnen, de jagers die in de herfst op jacht gaan met hoorns, geweren en honden en tenslotte het bibberen in de winterse kou en de langzame tred over het gladde ijs. Iets minder goed herkenbaar, maar wel zo leuk om op te letten, is het waakzame geblaf van de hond in het middelste deel van het eerste concert ‘Lente’. Terwijl de herder rustig slaapt, houdt zijn trouwe hond blaffend de wacht, geniaal verklankt door een kort, ritmisch figuur in de altviolen (waf wáf… waf wáf...), dat volgens een aanwijzing in de partituur ‘steeds forte gespeeld moet worden met een scheurende klank’. Andere treffende geluidsimitaties zijn bijvoorbeeld de geweerschoten tijdens de jacht in de herfst (herkenbaar aan korte, felle pizzicato’s) en het klappertanden in de winterse kou (uitgevoerd door de solist met snel gestreken, markante en zich herhalende dubbelnoten). 

Mede dankzij Vivaldi’s uitgebreide instructies in de partituur, geeft hij de uitvoerende musici een uitdagende taak. Het is niet alleen een kwestie van het beheersen van de virtuoze partijen, de musici moeten zich keer op keer inleven in verschillende situaties. Als een soort acteurs imiteren zij verschillende dierengeluiden of toveren ze natuurverschijnselen tevoorschijn – en daarnaast verklanken ze ook menselijke emoties zoals blijdschap, angst en behoedzaamheid. Als luisteraar kan je ook zonder al deze instructies, en zelfs als je de bijbehorende sonnetten niet kent zullen de vier verschillende jaargetijden duidelijk herkenbaar zijn. Vivaldi’s muziek is namelijk zo beeldend dat de luisteraar genoeg heeft aan zijn eigen fantasie.