Jaap Van Zweden Met Sjostakovitsj' Achtste Bij Het Concertgebouworkest

tekst: Olga de Kort

Sergej Prokofjev was een man van daden. Uitstel stond voor hem gelijk aan het mislopen van veelbelovende kansen. Het liefst werkte hij aan drie composities tegelijk en binnen een mum van tijd was hij met de eerste schetsen klaar. Maar soms had ook Prokofjev iets te veel onder handen en moest hij zijn schetsen opzij leggen.

Zo ook bij het Derde pianoconcert in C groot, een van de langst uitgestelde werken in Prokofjevs hele oeuvre. Hij werkte er vijf jaar aan, met lange tussenpozen, voortdurend afgeleid door andere, urgentere zaken.

De eerste thema’s dateren van augustus 1916, maar toen had de vijfentwintigjarige componist het veel te druk met zijn opera De speler. In zijn dagboek noteerde Prokofjev hoe hij verlangde naar de tijd wanneer hij helemaal vrij zou zijn om een nieuw, spectaculair, vijfdelig concert ‘met een leitmotiv’ te componeren.

De eerste mogelijkheid kwam pas in januari 1918, en binnen een halfjaar was de partituur zo goed als klaar. Het duurde echter nog drie jaar tot het Derde pianoconcert zijn definitieve gestalte kreeg met het oog op de uitvoeringen in Chicago in december 1921.

De concerten waren in Prokofjevs overvolle agenda geperst tussen de repetities van de opera Liefde voor drie sinaasappels door.

Hij had amper de tijd om zijn pianopartij in te studeren, en toen hij bij de finale was, ontdekte hij tot zijn eigen ontsteltenis dat hij vergeten was om deze uit te werken. Aangezien de schetsen in Frankrijk lagen en hij zich geen noot meer voor de geest kon halen, restte Prokofjev niets anders dan de pianopartij van de finale opnieuw te componeren.

Drie weken voor de première had hij het Derde pianoconcert in C groot nog steeds niet in de vingers, en zelfs tijdens de orkestrepetities struikelde hij over zijn eigen technisch veeleisende passages. Een paar dagen voor de première besloot hij om het zich niet langer moeilijk te maken en alles wat hij nog niet feilloos kon spelen gewoon te herschrijven.

Na een koele ontvangst in Chicago en New York kon het nieuwe pianoconcert op enthousiaste reacties rekenen in Parijs, Londen en Antwerpen. De recensent van The Times schreef op 22 april 1922:

‘Music entered the room with Mr. Prokofiev. We must honestly confess we never understood Mr. Prokofiev’s music until he played it himself. As he plays it, the orchestra is like a vast resonator applied to the piano.’

De geëmotioneerde dichter Konstantin Balmont schreef zelfs een sonnet waarin hij de componist met een ‘rijkelijk gezegend zonnekind’ vergeleek. In december 1925 speelde Sergej Prokofjev zijn Derde pianoconcert in Amsterdam, met het Concertgebouworkest onder leiding van Pierre Monteux.

Het programmaboekje roemde de componist als vaandeldrager van de Russische muzikale tradities, iemand die veel invloed uitoefende op de jonge generatie Sovjetcomponisten, met name op Dmitri Sjostakovitsj.

Het enorme enthousiasme dat de Zevende symfonie in 1942 te beurt viel, maakte Dmitri Sjostakovitsj onzeker over het lot van zijn volgende orkestwerk.

Hij ontweek alle vragen over de thematiek en programmatische achtergrond van de muziek en gaf nooit een direct antwoord op de vraag die iedereen leek bezig te houden: was de Achtste symfonie wel of niet een oorlogssymfonie? Gezien het zwijgen van de componist werd er schouderophalend besloten dat het toch niet helemaal het geval was, waarna alle hoop opnieuw werd gericht op de Negende symfonie.

Wat wel buiten twijfel stond was de onmiskenbare tragiek van de Achtste symfonie, die Nikolaj Mjaskovski zelfs ‘expressionistisch tragisch’ noemde. Over tragiek schreef ook de musicoloog Ivan Sollertinski in zijn programma­toelichting bij de uitvoering in Novosibirsk op 6 februari 1944. Voor hem was Sjostakovitsj ‘een tragische dichter in de muziek’, en waren zijn muzikale verzen ‘vruchten van rijpheid, kracht, moed en morele vrijheid’. 

De vijfdelige Achtste symfonie loopt over van de innerlijke spanning, die al vanaf het ­eerste deel, Adagio, in de intensiteit van krachtige dynamische golven ­uiteenspat. De spanning neemt toe in het ­groteske scherzo van het tweede deel, met zijn ­kenmerken­de scherpe marsritme uit het Duitse Rosamunde-lied.

Het derde deel, een toccata, wordt ge­opend door de altviolen, die met hun wat schorre timbre in het lage register de onafwendbare stappen van het ijzeren ostinato­ritme weergeven. Sjostakovitsj kiest vaak voor dit instrument om de emotionele intensiteit van de klank te benadrukken.

In de reprise ­spelen de altviolen met een sourdine, waardoor hun klank nog intenser en zelfs sinister overkomt. Huiveringwekkend is de combinatie met het aanvankelijk gedempte, maar steeds oplaaiende crescendo van de orkestbegeleiding. De daaropvolgende elf variaties van de passacaglia uit het vierde deel brengen de sombere verdoving van een treurlied mee.

Na hun gebroken, gespannen chromatiek komt de openingsmelodie van de fagot als een herrijzenis uit de as. De zachte verlichting van de pastorale finale wist de herinneringen aan de voorbije storm uit en vervult de luisteraar met nieuwe hoop. Niet voor niets vergeleek de ­Sovjet-muziekcriticus Boris Asafjev de finale met een eenzaam kloppend hart, dat als een beekje te midden van norse bergen zingt: ‘ik leef’.

Op het moment van de première had ­niemand durven beweren dat de rouwende droefenis van de passacaglia uit het vierde deel, Largo, enige thematische verwantschap met het Crucifixus uit Bachs Mis in b klein ‘Hohe Messe’ vertoonde.

En ook zou niemand het licht en de hoop van de pastorale uit het afsluitende Allegretto in verband brengen met de hoop op barmhartigheid en genade van het bijbelse kerstverhaal. De vooraanstaande Sovjetcomponist die middenin de oorlog aan herders en het licht van de kerstster denkt, zo ver zou niemand durven gaan.

Jarenlang stond de Achtste ­symfo­nie te boek als filosofische heroverweging van de verschrikkingen van de oorlog. De parallellen met Bach en het verloop van zijn Matthäus-Passion kwamen pas in 2007 ter sprake en plaatsten de tragiek van de Achtste meteen in een nieuw licht.

De emotionele spanning en kracht van deze reusachtige symfonie maken het heel aannemelijk dat dit ‘epos van de pijn’ inderdaad aan het ondraaglijke lijden van het volk herinnert, met alle hoop op zijn wedergeboorte en licht aan het eind van zijn lijdensweg.