Jaap van Zweden met Bruckner bij het Concertgebouworkest

Bruckners Achtste symfonie kreeg heel wat kritiek te verduren. Eerst wilde dirigent Hermann Levi het stuk niet dirigeren. Na aanpassing vond muziekcriticus Eduard Hanslick het helemaal niets. Gelukkig werd de uiteindelijke première met gejuich ontvangen.

‘Deze symfonie is de schepping van een gigant en overtreft wat betreft de geestelijke dimensie, vruchtbaarheid en grootte alle andere symfonieën van de meester…. [De première] was een volledige zege van het licht over de duisternis en als elementair geweld brak de storm van enthousiasme uit… een triomf, die een Romeinse heerser zich niet beter kon wensen.’ 

Na 18 december 1892 kon Anton Bruckner opgelucht ademhalen; collega Hugo Wolf – van wie bovenstaande woorden zijn – was bepaald niet de enige die diep onder de indruk was van de Achtste symfonie in c klein. Vijf jaar ervoor was Bruckners gemoedstoestand heel anders geweest, toen de eerste versie van de symfonie onder meer als ‘te sjabloonachtig’ misprijzend was weggezet door dirigent Hermann Levi, die het werk weigerde te dirigeren.

De immer on­zekere en zelfkritische componist was flink uit het veld geslagen, stopte meteen met het werk aan zijn Negende – die mede daardoor onvoltooid bleef – en paste flink wat aan zijn ‘Urfassung’ van de Achtste aan. Hij wijzigde onder meer de instrumentatie (vooral door bepaalde groepen sterker te bezetten), zorgde voor nieuwe verbindingen tussen de verschillende thema’s en verving bepaalde fragmenten door geheel nieuwe.

Haatcampagne van Hanslick

In 1890 waren de aanpassingen klaar. Bruckner droeg de symfonie op aan keizer Joseph I. Naar verluidt moet hij destijds bij de ­keizer zijn hart hebben gelucht over critici die hem in Wenen het leven zuur maakten. Zijn belangrijkste kwelgeest was de beruchte Eduard Hanslick, een liefhebber van degelijke meesters als Johannes Brahms en fervent tegenstander van wagneriaanse componisten als Bruckner.

De macht van de keizer reikte waarschijnlijk op dit gebied niet al te ver, want Hanslick liet zich ook over de Achtste zeer negatief uit, door die net als de eerdere Bruckner-­symfonieën als ‘vreemd’ en ‘weerzinwekkend’ te omschrijven:

‘Kenmerkend voor Bruckners nieuwste symfonie is de onmiddellijke confrontatie van dor, schools contrapunt met grenzeloze vervoering. Zo worden we heen en weer geslingerd tussen bedwelming en troosteloosheid en kunnen we ons geen goed oordeel vormen, terwijl we er evenmin artistiek genoegen aan beleven. Alles stroomt, zonder enige duidelijkheid en zonder ordelijkheid, goedschiks of kwaadschiks richting troosteloze langdradigheid.’

Hanslick kon klagen wat hij wilde: voor Bruckner-liefhebbers was de nieuwe symfonie opnieuw een prachtig voorbeeld van wat de Oostenrijkse meester vermocht en was de Achtste de bekroning van zijn symfonische oeuvre. Opnieuw konden zij zich tegoed doen aan de bekende handelsmerken van hun idool: hoe hij thema’s liet groeien vanuit motieven, hoe hij de symfonische vorm uitbreidde met een derde themagroep, hoe hij het orkest soms als een orgel behandelde en hoe hij als een groot architect een imposant bouwwerk wist vorm te geven.

De keizer betaalde in 1892 de eerste uitgave van de gereviseerde versie. In de jaren dertig kwam een nieuwe uitgave van de succesvolle symfonie op de markt, waarvoor Robert Haas verantwoordelijk was.

De nazi-ideologie maakte destijds ook in muziekwetenschappelijke kringen opgeld: Haas meende dat de versie van 1890 te veel was gekleurd door de joodse dirigent Levi en maakte een soort combinatie van die versie en de Urfassung. In 1955 volgde een kritische editie van Leopold Nowak, die weer meer aansloot bij de versie van 1890.

Lees ook: 'Toelichtingen vol ongewenste Joodse referenties' - programmaboekjes stonden in 1942 bol van Joodse componisten en musici. Bewuste stellingname?

De opbouw van de symfonie

Een van de grote wijzigingen die Bruckner na Levi’s kritiek aanbracht, is te vinden in het eerste deel, het allegro. Na de presentatie van drie thema’s, die de componist in de doorwerking vergroot, verkleint en omkeert, eindigde het monumentale deel in de eerste versie in een apotheose.

In de gewijzigde editie van 1890 is het slot een soort afbrokkeling van de thematiek. Bruckner vertelde zelf dat in het eerste deel de dood zich aankondigt; aan het slot horen we de ‘doodsklok’: ‘Dat is zo wanneer iemand op sterven ligt; tegenover hem hangt een klok, die terwijl zijn leven eindigt steeds gelijkmatig doortikt: tik, tak, tik, tak..’.

Als contrast met dit deel vervolgt de componist met een Scherzo, waarin hij naar eigen zeggen een portret schetste van de ‘Duitse Michel’, een stereotiep beeld van een Duitse boer. Deze Michel krijgt het niet heel gemakkelijk in dit deel, ‘maar komt er tot slot weer bovenop’. Het trio van dit Scherzo is in de tweede versie geheel vernieuwd; hier horen we, volgens Bruckner zelf, hoe Michel op het land voor zich uit droomt.

Twee themagroepen bepalen voor het grootste deel het expressieve Adagio. ‘Pas over duizend jaar zal men dit heerlijke werk begrijpen’, meende de eerder aangehaalde Hugo Wolf. Bruckner vertelde zelf dat hij dit Adagio schreef nadat hij ‘een meisje te diep in de ogen had gekeken’.

Het betrof hier een zekere Maria Demar, die groot Bruckner-fan was. Op zijn verzoek had ze hem een portret van haar gegeven, waar de componist erg verguld mee was: ‘Die trouwhartige, mooie ogen! Hoezeer troosten ze me vaak. Tot aan het einde van mijn leven zal dit relikwie me dierbaar zijn.’

Ook over de achtergronden van de Finale worden we door de componist zelf geïnformeerd, zij het in telegramstijl:

‘Onze keizer kreeg destijds in Olzmütz een bezoek van de tsaar: daarom strijkers: rit van de kozakken; koper: militaire muziek; trompetten: fanfare, zoals majesteiten elkaar ontmoeten. Ten slotte alle thema’s, zoals bij Tannhäuser in de tweede akte de koning komt, zoals de Duitse Michel terugkomt van zijn reis, is alles vol glans. In de Finale is ook de dodenmars en dan (koper) Verklärung.’

In hoeverre deze ‘programmatische’ informatie voor ons als luisteraars van belang is, blijft de vraag. Was het ook Bruckner niet die stelde: ‘Meine Achte ist ein Mysterium’?