Jaap van Zweden leidt het Concertgebouworkest

Koninklijk Concertgebouworkest
Jaap van Zweden dirigent  
Antoine Tamestit altviool 

Dit programma maakt deel uit van de series B en Z.

Ook interessant:
- Notenbeeld - Sofia Goebaidoelina: Altvioolconcert

Sofia Goebaidoelina (1931)  

Altvioolconcert (1996)  
eerste uitvoering door het Concertgebouworkest 

pauze ± 20.50 

Pjotr Tsjaikovski (1840-1893)

Symfonie nr. 4 in f kl.t., op. 36 (1877-78)  
Andante sostenuto – Moderato con anima
Andantino in modo di canzona
Scherzo, Pizzicato ostinato: Allegro
Finale: Allegro con fuoco

einde ± 22.10  

Toelichting

Sofia Goebaidoelina (1931)

Altvioolconcert

door Martijn Voorvelt

Wat er in de Sovjet-Unie tijdens en na Dmitri Sjostakovitsj verder nog aan prachtige en belangwekkende muziek werd geschreven, bleef grotendeels een goed bewaard geheim tot het na 1989 allemaal naar buiten kwam. Een uitzondering was Sofia Goebaidoelina: haar naam drong al vanaf 1981 door tot de westerse wereld dankzij violist Gidon Kremer en het voor hem geschreven Offertorium, een prachtig vioolconcert dat voortbouwt op zowel Bach als Webern. Sindsdien groeide haar reputatie als een van de belangrijkste naoorlogse componisten. Op onnavolgbare wijze slaat ze muzikale bruggen tussen traditie en avant-garde, oost en west, mens en God, hemel en aarde. Sinds 1992 woont ze in het dorp Appen, bij Hamburg. 

Het Offertorium was ook het ­eerste werk van Goebaidoelina dat het Concertgebouworkest uitvoerde (in 1991, komend seizoen opnieuw). Het A­ltvioolconcert wordt vandaag als vijfde werk van deze componist toegevoegd aan het repertoire. 

Het A­ltvioolconcert is opgedragen aan de befaamde altviolist Yuri Bashmet, ‘een artiest die over een verbazingwekkende weelde aan kleuren en een enorm scala aan emotionele toestanden beschikt’, aldus Goebaidoelina. Maar, voegt ze toe, het is ook opgedragen aan zijn instrument, waarvan de mysterieuze omfloerste klank haar zowel voor raadsels stelt als in vervoering brengt. Om dat te benadrukken voegde ze aan de orkestbezetting ‘een extra personage’ toe, dat een andere geluidsdimensie toevoegt: een strijkkwartet, waarvan de instrumenten een kwarttoon omlaag zijn gestemd. De ‘vals’ gestemde strijkers zorgen voor een extra en een licht gevoel van instabiliteit en desoriëntatie (een procedé dat we bijvoorbeeld ook tegenkomen bij György Ligeti). 

De solo- beweegt zich tussen de omfloerste schaduwwereld van het kwartet en de heldere wereld van het orkest. Zo slaat de solist een brug tussen twee dimensies, in Goebaidoelina’s woorden een ‘werkelijke’ en een ‘virtuele’. In beide dimensies gedraagt de altviool zich anders: bij het overgaan van de ene naar de andere dimensie versmallen en verwijden de toonsafstanden zich – secunden en tertsen zijn bijvoorbeeld klein in de ene wereld, groot in de andere. Door deze combinatie van klankwerelden met verschillende groottes ontstaat een levendig vibrerende textuur, waarbinnen de klank soms subtiel schittert en iriseert, dan weer uitbarst in vurige kleuren. Dat gebeurt in een specifiek , dat meerdere keren herhaald wordt binnen de zeven secties: introductie – eerste expressie – tweede expressie – doorwerking in drie episodes – . 

Pjotr Iljitsj Tsjaikovski (1877-1878)

Vierde Symfonie

door Lies Wiersema

Het fatum, het onafwendbare noodlot, dat is wat ons leven volgens Pjotr Iljitsj Tsjaikovski beheerst: ‘het noodlot, … dat ooit voorkomt dat ons streven naar geluk zijn doel bereikt, … dat als een zwaard van Damocles boven onze hoofden hangt …, onontkoombaar’.

Dit fatum klinkt in de fanfare-introductie waarmee zijn Vierde symfonie in f klein opent. De symfonie kwam tot stand in een turbulente tijd die vooral getekend werd door de avances van een hopeloos verliefde aanbidster, Antonina Miljoekova. Haar dreiging zonder hem niet meer te kunnen leven en zijn behoefte aan een maatschappelijk geaccepteerde oplossing voor zijn homoseksualiteit leidden tot een verstandshuwelijk waarin ze ‘als broer en zus’ zouden samenleven.

Na drie maanden beëindigde Tsjaikovski wat een ondraaglijke situatie was geworden

De dag na de huwelijksvoltrekking bleek het een vergissing. Na drie maanden beëindigde Tsjaikovski wat een ondraaglijke situatie was geworden. De symfonie droeg hij anoniem op aan zijn beschermvrouwe Nadezjda von Meck. Hij schreef haar dat zijn symfonie een programma heeft waarin het onontkoombare noodlot, het motto- van de in het eerste deel, de kern vormt.

De twee middendelen zijn zachtaardiger. De hobomelodie in het begin van het ­langzame tweede deel drukt melancholie uit: ‘Dat melancholische gevoel dat ’s avonds in je opkomt als je alleen zit, moe van je werk. Je pakt een boek, maar het valt uit je handen en een hele stoet herinneringen trekt voorbij.’ In het worden de twee buitensecties door de strijkers geheel gespeeld.

Tsjaikovski beschrijft het als ‘grillige arabes­ken, vluchtige beelden die in je opkomen na een paar glazen wijn’. De inzet van de Finale lijkt een uitbundige uitbarsting van opwindende vrolijkheid. Tsjaikovski spreekt over een volksfeest. In allerlei varianten klinkt steeds het Russische volksliedje over een berkenboom: ‘Op het veld stond een berk’. Maar dan dringt zich uiteindelijk toch weer het noodlot op, in de dramatische terugkeer van de omineuze fanfares met het motto-­thema.

Daaruit maakt zich het volksliedje los en alles eindigt in een definitieve, glorieuze apotheose. Of de symfonie echt autobiografisch is wordt betwijfeld. Het werk aan de eerste schetsen dateert immers van voor de episode Antonina en het programma schreef hij pas achteraf voor Von Meck. Maar de compositie is wel beïnvloed door Tsjaikovski’s sombere gemoedstoestand in die tijd.

Over het resultaat was hij overigens buitengewoon tevreden. Het was zijns inziens zijn beste orkestwerk, en wat betreft textuur en vorm een flinke stap vooruit in zijn ontwikkeling. De première in Sint-Petersburg was een ongekend succes.

Biografie

Koninklijk Concertgebouworkest, orkest

Al 138 jaar brengt het Koninklijk Concertgebouw­orkest muziek tot leven. Het Amsterdamse orkest wordt wereldwijd geroemd om zijn unieke klank en zijn veelzijdige repertoire en heeft het voorrecht om met de meest vooraanstaande en en solisten te mogen samenwerken. Klaus Mäkelä, met wie sinds 2020 een hechte band bestaat, wordt in 2027 chef-dirigent. Zijn voorgangers waren Willem Kes, Willem Mengelberg, Eduard van Beinum, Bernard Haitink, Riccardo Chailly (sinds 2004 conductor emeritus), Mariss Jansons en Daniele Gatti. Iván Fischer is honorair gastdirigent.

Jaarlijks geeft het orkest zo’n 130 concerten. Thuis, in Het Concertgebouw, maar ook in de meest prestigieuze concertzalen wereldwijd. Daarmee is het Concert­gebouworkest een ambassadeur voor Nederland. Hare Majesteit Koningin Máxima is beschermvrouwe van het orkest.
Vanaf het begin is veel samengewerkt met componisten. Zo dirigeerden Richard Strauss, Gustav Mahler, Arnold Schönberg en Igor Stravinsky zelf meer dan eens het Concertgebouworkest. Jaarlijks gaan meerdere opdrachtwerken in première.

Het orkest ziet het als zijn verantwoordelijkheid om de kracht van symfonische muziek door te geven. Via de Academie van het Concertgebouworkest en het internationale jeugdorkest Young delen orkestmusici hun kennis, ervaring en liefde voor het vak met volgende generaties. Voor veelbelovende dirigenten zijn er de Ammodo Masterclass en het Bernard Ha­itink Associate Conductorship. Met vernieuwende concertvormen en uitvoeringen buiten de concertzaal inspireert het orkest nieuwe luisteraars.

Het grootste deel van de inkomsten haalt het Concertgebouworkest uit concerten in binnen- en buitenland. Het orkest is dankbaar voor de steun die het ontvangt van zijn publiek, het Ministerie van OCW, de gemeente Amsterdam, global partners ING, Booking.com en The Magnum Ice Cream Company, en vele sponsoren, fondsen en donateurs wereldwijd.

Bekijk hier alle musici van het Koninklijk Concertgebouworkest

Jaap van Zweden, dirigent

Sinds 1 september 2026 is Jaap van Zweden chef- van het Orchestre Philharmonique de Radio France, en sinds 2024 staat hij aan het hoofd van het Seoul Philharmonic Orchestra; daarvoor leidde hij de New York Philharmonic (2018-2024), het Hong Kong Philharmonic Orchestra (2012-2024) en het Dallas Symphony Orchestra (2008-2018).

De in Amsterdam geboren musicus studeerde aanvankelijk viool bij Davina van Wely, en nadat hij in 1977 het Nederlands Vioolconcours ‘Oskar Back’ had gewonnen vertrok hij op zijn zestiende naar de Juilliard School of Music in New York – om vervolgens met negentien jaar de jongste concertmeester uit de geschiedenis van het Concertgebouworkest te worden.

In 1996 verruilde Jaap van Zweden zijn strijkstok definitief voor de baton, en zijn eerste chef-schappen vervulde hij bij het Orkest van het Oosten, het Residentie Orkest, de Filharmonie in Antwerpen en het Radio Filharmonisch Orkest (2005-2013). Als gastdirigent werkte hij met het London Philharmonic Orchestra, de Berliner en de Wiener Philharmoniker, het Gewandhausorchester Leipzig, het Orchestre de Paris, het Tonhalle-Orchester Zürich en de orkesten van Los Angeles, Cleveland, San Francisco en Cincinnati.

Het Concertgebouworkest dirigeerde hij voor het eerst in 1998 en meest recent in januari 2026. In 2023 ontving Jaap van Zweden de Concertgebouw Prijs. Onder zijn recente optredens waren Mahlers Zesde en Zevende symfonie met het Chicago Symphony Orchestra in het Mahler Festival 2025, twee avonden met de Hong Kong Philharmonic ter afsluiting van de VriendenLoterij ZomerConcerten 2025 en de afsluiting van de zomerprogrammering van 2026 met het Seoul Philharmonic Orchestra.

Antoine Tamestit, altviool

Antoine Tamestit studeerde bij Jean Sulem, Jesse Levine en Tabea Zimmermann. De Parijzenaar won het William Primrose Concours (2001) en de ARD Musikwettbewerb (2004) en kreeg in 2008 de Credit Suisse Young Artist Award. Zijn affiniteit met nieuwe muziek komt tot uiting in vele wereldpremières, zoals die van Widmanns Altvioolconcert, waarvan de opname met het Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks de Premier Award won tijdens de BBC Music Magazine Awards 2019, maar ook Escaichs La Nuit des chants, Mantovani’s Concert voor twee altviolen (samen met Tabea Zimmermann) en Neuwirths Remnants of Songs en Weariness Heals Wounds.

Recent soleerde Antoine Tamestit onder meer bij de Berliner Philharmoniker, de New York Philharmonic, de Wiener Symphoniker, het Orchestre Philharmonique de Radio France, het Tonhalle-Orchester Zürich en het NHK Symphony Orchestra in Tokio. Bij het Concertgebouworkest debuteerde hij in april 2024 met het Altvioolconcert van Goebaidoelina en keerde hij afgelopen januari terug voor Berlioz’ Harold en Italie.

Onder de kamermuziekpartners van Antoine Tamestit zijn Leonidas Kavakos, Yo-Yo Ma, Emanuel Ax, Yuja Wang, Isabelle Faust, Martin Frost en het Quatuor Ébène. Met Frank Peter Zimmermann en Christian Poltéra vormde hij ruim tien jaar het Trio Zimmermann. Antoine Tamestit bespeelt de eerste die Antonio Stradivarius ooit maakte, in 1672.