Jaap van Zweden leidt het Concertgebouworkest

Kort na de voltooiing van zijn Zesde symfonie – de eerste uitvoering moest nog volgen – kreeg Pjotr Iljitsj Tsjaikovski het verzoek een requiem-achtig stuk te schrijven. De componist weigerde beleefd: hij wilde geen twee requiems achter elkaar schrijven, daar kwam zijn bedankbrief aan de opdrachtgever op neer. Het is slechts een van de vele mystificaties die aan de Zesde kleven, versterkt door het feit dat Tsjaikovski kort na de première overleed. Tijdens de eerste uitvoering vertrouwde Tsjaikovski zijn collega Nikolaj Rimski-Korsakov toe dat de symfonie een verborgen programma had, een boodschap die hij niet wilde toelichten.

Zo zette hij zelf een stroom van interpretaties, quasi-historisch giswerk en gefantaseer in gang. Voorvoelde hij zijn naderend einde? De doodsoorzaak werd officieel verklaard als een acute cholera-besmetting – iets wat hij niet kon zien aankomen toen hij acht maanden eerder aan de symfonie begon. Een Russische musicologe opperde in 1980 de mogelijkheid dat Tsjaikovski door een geheim tribunaal tot zelfmoord was aangespoord, op grond van een homoseksuele relatie met een adellijke jongeling – een onwaarschijnlijke, maar opzienbarende theorie die meteen stof leverde voor een nieuwe opera (Peter Schats Symposion).

Hoe verleidelijk ook, het gezoek naar achterliggende bedoelingen leidt af van het feit dat het hier om een symfonie gaat: abstracte muziek dus, een orkestraal weefsel dat de componist niet nader wenste toe te lichten. Een symfonie, vond Tsjaikovski, was het ideale vehikel voor de expressie van ‘diepe gevoelens’. Het is echter de vraag hoe letterlijk hij die wilde weergeven. Hij worstelde met zijn kunstenaarschap, angsten, homoseksualiteit en een onfortuinlijk huwelijk; dat verklaart de intensiteit van zijn muziek, maar maakt zijn symfonieën niet anekdotisch.

In de Zesde volgde hij grotendeels het stramien van zijn eerdere symfonieën, met achtereenvolgens een getroebleerde introductie, een peinzend tweede deel en een dansachtig tussenspel. Maar in de Finale doorbreekt Tsjaikovski zijn eigen patroon: ditmaal geen tri­omfantelijke ontknoping, maar een kommervol, gestameld betoog van korte motieven dat langzaam wegsterft. Als je een imposant werk zó verontrustend laat eindigen en vervolgens doodgaat – dan roep je heel wat over je af. Het is (mild uitgedrukt) heel goed mogelijk dat Tsjaikovski nog niet van plan was te sterven en uit haast het glas ongekookte water dronk dat hem een paar dagen later fataal werd. Volgens Tsjaikovski’s broer Modest – die ook de titel ‘Pathétique’ bedacht – reflecteert deze symfonie dan ook niets meer of minder dan het leven zelf, inclusief de algemeen-menselijke vraag: wanneer zou mijn einde komen?

Tussen de verpletterende Achtste (1943) en de kolossale Tiende symfonie (1953) lijkt Dmitri Sjostakovitsj’ humorvolle Negende een merkwaardige stap opzij. Het hele werk is na zo’n 25 minuten voorbij. Het begint rechttoe, rechtaan met een klassieke sonatevorm, net als in de dagen van Haydn en Mozart. Er is een lekker voortmarcherend eerste thema, en een ferme kwartsprong op de trombone kondigt het tweede thema aan, precies ‘zoals het hoort’ op de dominant, een kwint hoger. Grapje: in plaats van een meer gebruikelijk instrument is dit thema de ‘militaire’ piccolo toebedeeld. Ook de tromslagen hebben iets militaristisch. In de bruisende doorwerking worden opvallend veel thema’s ondersteboven gekeerd. En op de meest onmogelijke momenten blijft die trombone proberen het verhaal in de richting van heroïek te sturen.

Na deze energieke opening klinkt de inzet van het Moderato afschuwelijk desolaat. Daarna gaan de laatste drie delen zonder onderbreking in elkaar over. In het Scherzo lijkt aanvankelijk goede luim te overheersen. De dreigende koperblazers van het vierde deel lijken afkomstig uit de duistere catacomben van Moesorgski’s Schilderijen van een tentoonstelling. Een langgerekt lamento van de fagot gaat bijna ongemerkt over in het eerste gegeven van de finale. Banaliteiten bepalen steeds meer de sfeer. Wat vervolgens volgens de wetten van de officiële sovjetcultuur een grande apothéose had moeten worden, loopt uit op een frenetieke galop. Elke grandioze climax wordt uitgesteld of tenietgedaan, iedere inzet tot megalomanie in de kiem gesmoord. Een tongue-in-cheek eerbetoon aan Stalin en zijn ‘wijze’ oorlogs- en cultuurbeleid? En wéér wordt vrijwel iedere melodie ook ondersteboven gespeeld. Leek het eerste deel al een ontkenning van het militarisme uit de Zevende symfonie, dit deel kun je, desgewenst, als een aanklacht bestempelen.

Dat de partijbonzen van een dergelijke humor niet gediend waren, is geen geheim. Maar de symfonie doodzwijgen en de uitvoering ervan verhinderen was onmogelijk, want sinds het internationale succes van de Zevende was Sjostakovitsj voorlopig onaantastbaar geworden. Omdat de culturele autoriteiten uit eerdere uitspraken van de componist hadden afgeleid dat er een grootste Negende zou komen, hadden ze het werk al aangekondigd als het slotstuk van een imposante ‘oorlogstrilogie’. Ze hielden het gezicht daarom in de plooi. Maar de symfonie kwam wel snel na de première op de lijst van ‘voor uitvoering niet aanbevolen werken’ te staan - tot 1955.

Buiten de Sovjet-Unie kon de Negende wél worden uitgevoerd, en oogstte ze succes. In januari 1951 gaf het Concertgebouworkest de Nederlandse première onder leiding van Otto Klemperer. Het orkest heeft dit werk daarna maar weinig uitgevoerd, de laatste keer was dertig jaar geleden.