Jaap van Zweden en de Wiener Symphoniker in Beethovens Vijfde
Wiener Symphoniker
Jaap van Zweden dirigent
Simone Lamsma viool
Dit concert maakt deel uit van de serie Wereldberoemde Symfonieorkesten.
Richard Wagner (1813-1883)
Voorspel ‘Die Meistersinger von Nürnberg’ (1861-68)
Benjamin Britten (1913-1976)
Vioolconcert in d kl.t., op. 15 (1938-39)
Moderato con moto
Vivace
Passacaglia: Andante lento (un poco mosso)
pauze ± 21.00 uur
Ludwig van Beethoven (1770-1827)
Symfonie nr. 5 in c kl.t., op. 67 (1804-08)
Allegro con brio
Andante con moto
Allegro
Finale: Allegro
einde ± 22.00 uur
Met dank aan de begunstigers van het Fonds Wereldberoemde Symfonieorkesten.
Hoofdsponsor Van Lanschot Kempen biedt bij dit concert een podcast aan, te beluisteren via concertgebouw.nl.
Toelichting
Richard Wagner 1813-1883
Wagner: Voorspel ‘Die Meistersinger von Nürnberg’
door Marco Nakken
In 1858 onderbrak Richard Wagner het werk aan Der Ring des Nibelungen om Tristan und Isolde (1859, première 1865) en Die Meistersinger von Nürnberg (1867, première 1868) te voltooien. Het historische gilde van de meesterzangers, een soort muzikale rederijkers, floreerde tussen de veertiende en de zestiende eeuw. Het was dit gilde dat de hoofdrol speelt in Wagners Meistersinger: met behulp van de wijze schoenmaker Hans Sachs (een historisch karakter) en het voldoen aan de voorwaarden om met zijn geliefde Eva in het huwelijk te kunnen treden, wordt de jonge ridder Walther von Stolzing in het gilde opgenomen, ondanks zijn tegen de voorschriften van de meesters indruisende muzikale opvattingen.
Het voorspel tot de eerste akte is, in overeenstemming met het nogal gezapige en pedante karakter van de meesterzangers, geschreven in een overwegend diatonische en ische stijl. ‘Prachtige, overdadige, zwaarwichtige en late kunst die de trots bezit om twee eeuwen muziek als levende traditie te veronderstellen’, zoals Friedrich Nietzsche in Jenseits von Gut und Böse schreef. De vier voornaamste gegevens zijn in volgorde van opkomst: het pompeuze Meistersinger-, de met Eva verbonden motieven in de , de Meistersinger- en het waarmee Walther Eva als bruid wint. Het hoogtepunt is de, door een slag op de triangel aangekondigde, ingenieuze contrapuntische combinatie van het Meistersinger-thema (in de bassen), de mars (in verkleinde notenwaarden in de houtblazers en s) en Walthers prijslied (in de eerste violen).
Benjamin Britten 1913-1976
Britten: Vioolconcert
door Aad van der Ven
Benjamin Britten behoorde niet tot de componisten die als beginnend talent het muziekleven bestormden met grote symfonieën voor honderd en meer musici. Hij toonde aanvankelijk een voorkeur voor kleine vormen, vaak met al dan niet neoklassieke stijlimitaties. Naast een aantal korte composities zijn de Simple Symphony, de Variations on a Theme of Frank Bridge en zelfs het Pianoconcert uit 1938 daar voorbeelden van. Kort nadat hij het Pianoconcert had voltooid begon hij aan een ander concert, deze keer voor viool. Daarmee zou hij degenen die zijn naam associeerden met speelse, luchthartige muziek verbazen. Want in dit 15, voltooid in 1939, sloeg de componist een andere toon aan. De tijd, aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, was daar ook naar. Ook Benjamin Brittens privéomstandigheden lieten te wensen over. Men had in Engeland wel oog voor zijn talent, maar kon met zijn muziek moeilijk overweg. Dat laatste waarschijnlijk doordat hij van meet af aan veraf stond van de ‘pastorale’ Britse traditie zoals die haar culminatie vond bij Ralph Vaughan Williams.
Los daarvan voelde hij zich als principieel pacifist ten tijde van de oorlogsdreiging en als homoseksueel belemmerd en geïsoleerd. Dat bracht hem er in 1939 toe naar de Verenigde Staten uit te wijken. Daar zou hij enkele meesterwerken als Les illuminations en de Sinfonia da Requiem schrijven, alvorens in 1942 terug te keren naar zijn geboorteland. Het vlak voor zijn vertrek naar Amerika voltooide Vioolconcert komt evenmin met de traditionele vorm van het genre overeen als het eerder gecomponeerde Pianoconcert; in beide genres zou het overigens bij één stuk blijven.
Dat Pianoconcert lijkt met delen als een toccata en een eerder op een concertsuite. Het Vioolconcert staat op een andere manier buiten de traditie. Door de opeenvolging langzaam-snel-langzaam van de drie delen en door het uitgesproken karakter van het middendeel, vertoont het een sterke overeenkomst met het eveneens enigszins buitenissige Eerste vioolconcert van Prokofjev (uit 1917).
Het eerste deel staat grotendeels in het teken van het traditionele antagonisme zoals dat in de klassieke gebruikelijk is, met een uiteenlopend karakter van twee tegen elkaar uitgespeelde ’s. In dit geval zijn die thema’s respectievelijk en obstinaat. Ongebruikelijk bij deze opzet is echter dat het tweede thema in de reprise achterwege wordt gelaten, waardoor de weemoedige wiegeliedstemming van het begin de overhand houdt in dit openingsdeel. Belangrijk is hier verder het door de aan het begin geïntroduceerde (zie ook Beethovens Vioolconcert), dat in sterke mate de beweging bepaalt. Het tweede deel heeft op sommige plaatsen, bijvoorbeeld waar een tuba met twee ’s converseert, een Berlioz-achtige schrilheid. Een van de solist, met flarden van thema’s uit het eerste en tweede deel, vormt een brug naar het slotdeel.
Britten koos daarvoor de vorm van de passacaglia, een ke variatiereeks op een steeds terugkerend basmotief waarvan Britten ook later vaak gebruik zou maken. Op dit door drie trombones geïntroduceerde volgen de verschillende variaties, uitlopend in een verheven slotepisode met ijle trillers van de solist. De diepgaande bewogenheid daarvan zou enkele jaren later in verhevigde vorm terugkeren in Brittens Peter Grimes.
Ludwig van Beethoven 1770-1827
Vijfde symfonie
door Maarten Beirens
Voor veel klassieke muziekliefhebbers zal het concert dat in Wenen op 22 december 1808 georganiseerd werd in het Theater an der Wien hoog op de lijst staan van ‘concerten waar we graag bij waren geweest’. De concertavond besloeg een programma van ongeveer vier uur met uitsluitend wereldpremières van één enkele componist: Ludwig van Beethoven. De Vijfde symfonie, die zowat het signatuurwerk van Beethoven zou worden en zelfs een van de meest iconische werken van het hele symfonische repertoire, kreeg die avond gezelschap van de Zesde symfonie, delen uit de Missa solemnis, de Ah, perfido!, het Vierde pianoconcert (met Beethoven zelf als solist), de Koorfantasie en een piano- door de componist.
Zoveel topwerken op één winterse avond: in de ogen van de hedendaagse luisteraar lijkt het ongetwijfeld een magisch concert te zijn geweest. Of dat ook de mening van het aanwezige publiek was, is echter de vraag. Beethovens secretaris en eerste biograaf Anton Schindler rapporteerde dat de reactie minder positief was dan wenselijk. Volgens hem lag dat aan het feit dat het publiek niet voorbereid was op de ervaring van de ‘uitzonderlijke muziek’ van dit programma. Die opmerking heeft zeker te maken met Schindlers pogingen om de componist voor te stellen als een subliem genie (want als de muziek geniaal is, kan een lauwe reactie enkel betekenen dat het publiek haar niet begrepen heeft).
Niettemin valt er wel wat voor dat argument te zeggen. Voor de hedendaagse luisteraar zijn de Vijfde en Zesde symfonie zo diep verankerd in het repertoire, zo sterk uitgegroeid tot een absoluut ijkpunt in de muziekgeschiedenis, dat we ons het referentiekader moeilijk kunnen inbeelden van mensen die deze muziek voor de eerste keer hoorden. Moeten we verbaasd zijn als die werken bij een allereerste beluistering het toenmalige publiek eerder verwarden of verrasten? De meeste werken op dat programma bevatten behoorlijk vernieuwende elementen die meer dan één beluistering verdienen om hun impact ten volle te vatten.
Formeel gezien volgt de Vijfde symfonie de toenmalige normen van het genre: een eerste deel in , een langzamer tweede deel in , een en tot slot een wervelende finale. Maar zoals in wel meer werken verbuigt Beethoven de conventies van het genre. In het vierde deel, bijvoorbeeld, voegt hij blaasinstrumenten toe die in een standaard orkest van die tijd ongebruikelijk waren: contrafagot, en drie trombones, instrumenten die toentertijd tot het repertoire van militaire kapellen behoorden. Beethoven breidt zo onder meer het bereik van het orkest uit (de contra en piccolo kunnen respectievelijk de laagste en hoogste tonen produceren binnen het orkest). Bovenal is het de manier waarop Beethoven uit heel compact materiaal een heel abstract muzikaal bouwwerk construeert die het werk zo revolutionair en invloedrijk maakt.
Het bekende openingsmotief bestaat uit slechts vier noten en bovenal één karakteristiek ritmisch (ta-ta-ta-taaa), dat vervolgens als een melodisch-ritmische bouwsteen in het eerste deel veelvuldig wordt gebruikt. De doorgedreven uitwerking van een compact motief toont een heel andere benadering van muzikale constructie dan de bredere, zelfs zangerige melodisch-tische uitgangspunten die we bijvoorbeeld bij Beethovens voorganger Mozart vinden.
Wanneer muziekcriticus Eduard Hanslick in 1854 een pleidooi houdt voor (ofwel abstracte muziek, in contrast met , waarin een verhaal of tafereel wordt uitgebeeld) is het dan ook Beethovens Vijfde die voor de hoogromantische generatie als historisch oermodel geldt. Het ritmische basismotief is ook terug te vinden in het derde en vierde deel van de symfonie, waarmee Beethoven een muzikale eenheid creëert – een concept dat bij de volgende generatie uitgebreid navolging zou krijgen en ook een eeuw later nog zou blijven doorwerken.
Biografie
Jaap van Zweden, dirigent
Sinds 1 september 2026 is Jaap van Zweden chef- van het Orchestre Philharmonique de Radio France, en sinds 2024 staat hij aan het hoofd van het Seoul Philharmonic Orchestra; daarvoor leidde hij de New York Philharmonic (2018-2024), het Hong Kong Philharmonic Orchestra (2012-2024) en het Dallas Symphony Orchestra (2008-2018).
De in Amsterdam geboren musicus studeerde aanvankelijk viool bij Davina van Wely, en nadat hij in 1977 het Nederlands Vioolconcours ‘Oskar Back’ had gewonnen vertrok hij op zijn zestiende naar de Juilliard School of Music in New York – om vervolgens met negentien jaar de jongste concertmeester uit de geschiedenis van het Concertgebouworkest te worden.
In 1996 verruilde Jaap van Zweden zijn strijkstok definitief voor de baton, en zijn eerste chef-schappen vervulde hij bij het Orkest van het Oosten, het Residentie Orkest, de Filharmonie in Antwerpen en het Radio Filharmonisch Orkest (2005-2013). Als gastdirigent werkte hij met het London Philharmonic Orchestra, de Berliner en de Wiener Philharmoniker, het Gewandhausorchester Leipzig, het Orchestre de Paris, het Tonhalle-Orchester Zürich en de orkesten van Los Angeles, Cleveland, San Francisco en Cincinnati.
Het Concertgebouworkest dirigeerde hij voor het eerst in 1998 en meest recent in januari 2026. In 2023 ontving Jaap van Zweden de Concertgebouw Prijs. Onder zijn recente optredens waren Mahlers Zesde en Zevende symfonie met het Chicago Symphony Orchestra in het Mahler Festival 2025, twee avonden met de Hong Kong Philharmonic ter afsluiting van de VriendenLoterij ZomerConcerten 2025 en de afsluiting van de zomerprogrammering van 2026 met het Seoul Philharmonic Orchestra.
Simone Lamsma, viool
Simone Lamsma begon op haar vijfde met vioolspelen, kreeg vanaf haar negende les van Davina van Wely, studeerde vanaf haar elfde aan de Yehudi Menuhin School bij Hu Kun en debuteerde op haar veertiende bij het Noord Nederlands Orkest met het Eerste vioolconcert van Paganini. Ze vervolgde haar opleiding bij Hu Kun en Maurice Hasson aan de Royal Academy of Music in Londen, en won in 2003 het Nederlands Vioolconcours ‘Oskar Back’.
Haar repertoire omvat inmiddels meer dan zestig vioolconcerten, waaronder ook opdrachtcomposities van Mattijs de Roo, Mathilde Wantenaar en Joey Roukens die ze in première bracht met het Radio Filharmonisch Orkest.
Simone Lamsma debuteerde bij de New York Philharmonic onder Jaap van Zweden, de Los Angeles Philharmonic onder Otto Tausk, het Orchestra dell’Accademia Nazionale di Santa Cecilia onder Antonio Pappano en Die Deutsche Kammerphilharmonie Bremen onder Paavo Järvi.
Ze soleerde ook bij veel van ’s werelds belangrijkste orkesten, waaronder die van Chicago, Washington, Detroit, Pittsburgh, Dallas, San Francisco, Seoul, Hongkong, Sydney, Londen, Helsinki, Oslo, Stockholm, het Concertgebouworkest, het Konzerthausorchester Berlin, Les Siècles, het BBC Symphony Orchestra, de Wiener Symphoniker en het Mostly Mozart Festival Orchestra. In 2021/2022 was ze artist in residence bij het Residentie Orkest en begon haar driejarige residency bij de Oregon Symphony.
In 2022/2023 had de violiste een residency in PHIL Haarlem, en in 2023/2024 bij de Royal Liverpool Philharmonic. Het vorige optreden van Simone Lamsma in de was in juni 2023 een met Thomas Beijer, die voor die gelegenheid een vioolsonate componeerde.
Wiener Symphoniker, orkest
De Wiener Symphoniker kreeg zijn huidige naam in 1933 en was in 1900 opgericht onder de naam Wiener Concert-Verein. Al in zijn eerste seizoen bracht het gezelschap een complete Beethovencyclus. Legendarisch is het ‘Skandalkonzert’ van 31 maart 1913, toen onder leiding van Arnold Schönberg onder veel tumult premières werden uitgevoerd van Webern, Zemlinsky, Berg en Schönberg zelf. Ook onder anderen Gustav Mahler en Richard Strauss hebben het orkest gedirigeerd.
Al in de jaren 1930 voerden tournees naar Engeland en Italië. De eerste 25 jaar was Ferdinand Löwe chef-; daarna hebben grootheden als Furtwängler, Swarowsky, Von Karajan, Sawallisch, Giulini, Prêtre, Frühbeck de Burgos en Luisi hun stempel op de orkestklank gedrukt. Per 2024/2025 trad Petr Popelka aan als chef-dirigent, als opvolger van Philippe Jordan (2014-2020) en Andrés Orozco-Estrada (2020-2022); eerste gastdirigent is Marie Jacquot.
Naast veelvuldige concerten in de Wiener Musikverein en het Wiener Konzerthaus begeleidt de Wiener Symphoniker sinds 2006 producties in het Theater an der Wien, en al sinds 1946 vervult het residencies bij de Bregenzer Festspiele. In variabele kleinere formaties spelen de orkestleden ook oude muziek tot en met jazz en avant-garde. De Wiener Symphoniker verzorgde historische wereldpremières van bijvoorbeeld Bruckners Negende symfonie, Schönbergs Gurre-Lieder en Ravels Pianoconcert voor de linkerhand. Die pioniersgeest is nog steeds herkenbaar in samenwerkingen met hedendaagse componisten.
Samen met Jan Lisiecki (in Mozarts Pianoconcert nr. 21, KV 467) was de Wiener Symphoniker in Het Concertgebouw te gast in november 2022; het laatste optreden was op 24 oktober 2023 met dirigent Jaap van Zweden en violiste Simone Lamsma.



