Jaap van Zweden dirigeert Wagner bij het Concertgebouworkest

Anna Clyne werd geboren in Londen en studeerde aan de Universiteit van Edinburgh, waarna ze naar de Verenigde Staten emigreerde om verder te studeren aan de Manhattan School of Music. Ze componeert zowel orkestwerken (veelal soloconcerten) en kamermuziek als electroakoestische muziek. Clyne was composer in residence van de symfonie­orkesten van onder meer Chicago en Baltimore en was van 2019 tot 2022 associate composer van het Scottish Chamber Orchestra. Haar werk was te horen op de BBC Proms, in 2015 werd haar concert voor twee violen Prince of Clouds genomineerd voor een Grammy.

Weathered bestaat uit vijf delen die elk een verweerd element verklanken: metaal, hart, steen, hout en aarde. Anna Clyne: ‘Je kunt bijvoorbeeld denken aan een verroeste brug, een gebroken hart, een verweerd kasteel, een oud en majes­tueus woud, of de opwarmende aarde, maar het thema raakt ook aan hoe we allemaal geraakt zijn door de pandemie. Het zijn ervaringen – net als helaas het effect van klimaatverandering – die ons allemaal verbinden. De muziek reflecteert op onze ervaringen van dit moment.’

De keuze voor verschillende elementen bood de componist contrast in sfeer en instrumentatie. ‘Als je componeert neem je het publiek mee op reis en daarin is contrast erg belangrijk, het mag nooit saai worden. De elementen laten mij vijf verschillende klankwerelden onderzoeken. In het deel Metal gebruik ik bijvoorbeeld heel letterlijk metalen instrumenten, zoals buisklokken, of een gebroken metalen pijp, en in Wood speelt de marimba een belangrijke rol. Bij Metal heb ik verder aan resonantie gedacht.

Het concert opent met heel stoere muziek, met buisklokken, fortissimo koper en een groot tutti. Het tweede deel, Heart, ontvouwt zich langzaam, met een nogal melancholisch karakter. Het idee van een gebroken hart vertaalde ik in heel pijnlijke muziek, in een langzaam tempo, alsof het uitgerekt is. Het derde deel, Stone, is juist weer heel speels. Ik dacht aan het laten stuiteren van platte kiezelstenen op het water. Het vierde deel, Wood, verklankt een ­majestueus woud, maar ook de vernietiging daarvan. Het heeft gedeeltelijk een melancholisch karakter, maar in het midden krijg je dat bijzondere gevoel als wanneer je opkijkt naar de kronen van een lommerrijk bos. Het laatste deel, Earth, reflecteert op de opwarmende aarde. Het begint met een fanfare in het koper, een alarmsignaal aan de wereld.’

Anna Clyne componeerde haar ­klarinetconcert Weathered met Martin Fröst in gedachten: ‘Met deze muziek wilde ik echt zijn muzikale persoonlijkheid vangen, de veelzijdigheid van zijn stem benadrukken. De vijf delen zijn ook daarom heel verschillend. Hij kan heel soulful melodieën spelen en zijn speelsheid en ongelooflijke wendbaarheid komen in het derde deel goed tot hun recht. De orkestratie is in dit deel spaarzaam en er is ruimte voor een echte cadens. Ik ben benieuwd hoe Martin die improviserend gaat invullen.’

Toen Richard Wagner begin oktober 1848 voor het eerst zijn verhaal voor Die Ring des Nibelungen op papier zette, had hij een opera in gedachten over de dood van de held Siegfried en diens geliefde Brünnhilde, waarmee de balans tussen goed en kwaad hersteld zou zijn en de goden nog lang en gelukkig zouden leven. Het liep anders, zowel voor Wagner als voor zijn goden. De componist had 26 jaar en drie extra opera’s nodig om uit te leggen wie Siegfried en Brünnhilde waren en wat er mis was in de godenwereld, die hij uiteindelijk in vlammen op liet gaan. Voor zijn zelfgeschreven libretto putte hij uit verschillende middeleeuwse mythen en sagen.

In het eerste bedrijf van de tweede opera, Die Walküre, maken we kennis met de ouders van Siegfried, de tweeling Siegmund en Sieglinde, buitenechtelijke mensenkinderen van de oppergod Wotan. Wotan had bedacht dat een sterfelijke held de vloek ongedaan zou kunnen maken die hij over zichzelf had afgeroepen door de gouden ring van de Nibelungen te stelen (het onderwerp van de eerste opera uit de cyclus, Das Rheingold). En dus verwekte hij zijn held zelf. Het werd een tweeling, maar het meisje Sieglinde werd ontvoerd en een rivaliserende stam vermoordde haar moeder. Onder de schuilnaam Wälse voedde Wotan zijn zoon Siegmund op tot een machtig strijder, maar tijdens een gevecht raakten vader en zoon elkaar kwijt.

Die Walküre begint als Siegmund, opgejaagd door een storm en door zijn belagers, een hut in het bos vindt en in slaap valt voor het brandende haardvuur. Als Sieglinde (de vrouw des huizes) hem daar vindt, bloeit al snel de liefde tussen de twee op. Maar dan komt Hunding thuis, Sieglindes echtgenoot. Hij herkent in de vreemdeling zijn vijand, maar staat hem toe de nacht in zijn huis door te brengen. In de ochtend zal een duel op leven en dood volgen. Sieglinde ziet een uitgelezen kans om aan haar liefdeloze huwelijk te ontsnappen, geeft haar echtgenoot een slaapdrank en wijst Siegmund op het onoverwinnelijke zwaard dat alleen uit de boom getrokken kan worden door een uitverkoren held. Siegmund herinnert zich dat zijn vader hem een zwaard beloofd had dat zich aan hem zou openbaren als de nood hoog was. Hij trekt het zwaard uit de boom en de geliefden realiseren zich dat ze broer en zus zijn. Een liefdesduet klinkt en in deze nacht wordt Siegfried verwekt.

De muziek die Wagner bij zijn helden­epos componeerde illustreert niet alleen het verhaal (zoals de stormachtige muziek die bij de opening de vlucht van Siegmund begeleidt), maar speelt ook een rol als verteller. Daartoe maakt hij gebruik van terugkerende motiefjes, zogenoemde leidmotieven. Wanneer Hunding vraagt wie de vreemdeling in zijn huis is, antwoordt Siegmund ontwijkend, maar doordat tegelijk het Valhalla-motief klinkt, verraadt de muziek dat hij een godenzoon is. Ook als Sieglinde haar broer vertelt over de vreemdeling die het zwaard in de boom stak, vertelt de muziek (opnieuw het Valhalla-motief) dat de vreemdeling eigenlijk Wotan was. En wanneer Sieglinde in het liefdesduet het gezicht van Siegmund beschrijft en zich realiseert dat ze haar eigen gelaatstrekken ziet, klinkt weer een echo van het Valhalla-motief in het koper. Zo is Wotan, die alles bekokstoofd heeft, voortdurend aanwezig.

Bij de première in Bayreuth in 1876 voelde de Nederlandse recensent zich genoodzaakt iets te zeggen over de incestueuze relatie tussen broer en zus. Een dergelijke relatie kwam je in de Noordse mythologie wel vaker tegen, maar moest eigenlijk gezien worden als de liefde tussen twee ‘spruiten van dezelfde volksstam’. Bovendien was het voor het verhaal nodig om een held te hebben die zowel van vaders als moeders zijde af zou stammen van Wotan. Bloedschande of niet, het liefdesduet van Siegmund en Sieglinde werd bij de Nederlandse première in 1878 bejubeld als het mooiste deel van de opera.