Iván Fischer leidt Stravinsky's Vuurvogel bij het Concertgebouworkest
Koninklijk Concertgebouworkest
Iván Fischer dirigent, verteller
Attilio Glaser tenor (Severin)
Thomas Oliemans bariton (Olim)
Mirella Hagen sopraan (Fennimore)
Loes Luca zang (Frau von Luber)
Frank Groothof zang (Baron Laur)
Nederlands Kamerkoor instudering Boudewijn Jansen
Dit programma maakt deel uit van de serie B woensdag
Dit programma wordt voorzien van boventiteling.
IGOR STRAVINSKY (1882-1971)
Suite uit ‘De vuurvogel’ (ballet 1910, suite 1919)
Inleiding - De vuurvogel en zijn dans - Variatie van de vuurvogel
Rondedans van de prinsessen (Chorovod)
Helledans van Kastsjei en zijn onderdanen
Berceuse
Finale
pauze ± 20.40 uur
KURT WEILL (1900-1950)
Der Silbersee. Ein Wintermärchen (1933, concertversie Iván Fischer)
naar een tekst van Georg Kaiser
Ouverture
Eerste bedrijf
Tweede bedrijf
Derde bedrijf
eerste uitvoering door het Concertgebouworkest,
behalve de Ouverture
einde ± 22.20 uur
Toelichting
Toelichting
door Kasper van Kooten
Twee twintigste-eeuwse sprookjes
Met Igor Stravinsky’s Vuurvogel-[nh] en een concertversie van Kurt Weills Der Silbersee[nh] presenteert Iván Fischer bij het Concertgebouworkest twee vroeg-twintigste-eeuwse sprookjes. Hoewel sprookjes eeuwenoud zijn, kwamen ze in de negentiende eeuw weer volop in de belangstelling te staan. Het overzichtelijke wereldbeeld, waarin goed en kwaad strikt gescheiden zijn, gecombineerd met de betoverende kracht van sprookjes, sloot wonderwel aan op de . In de twintigste eeuw verloor de Romantiek, en daarmee ook de sprookjescultus, haar onschuld. Had de veelgeprezen betovering feitelijk niet tot naïviteit geleid, tot een uitschakeling van het kritisch vermogen? Met totalitaire regimes, wereldoorlogen en massamoord tot gevolg? Stravinsky en Weill behoren beiden tot een generatie componisten die de gevaren van de narcotiserende romantische muziek herkenden, en zich na de vernietigende Eerste Wereldoorlog nadrukkelijk van de romantische esthetiek afkeerden. En toch schreven ze muziek voor sprookjesverhalen, waarin ze elk op geheel eigen wijze een balans vonden tussen kritische distantie en betovering.
Stravinsky: Suite uit ‘De vuurvogel’
De vuurvogel, geschreven in opdracht van het Parijse gezelschap Les Ballets Russes, werd Stravinsky’s internationale doorbraak. Hoewel hij in dit sprookjesballet nog relatief dicht bij de klankwereld van zijn leermeester Nikolaj Rimski-Korsakov staat, probeert hij zijn mentor met innovatieve orkestratie-effecten en baanbrekende ie te overvleugelen. Het stuk is tot op de dag van vandaag een publieksfavoriet: toegankelijker dan zijn rauwe Le Sacre du printemps van drie jaar later, maar gepeperd genoeg. Naar eigen zeggen dirigeerde Stravinsky het werk bijna duizend keer, en er verschenen verschillende suites. De suite uit 1919 bevat ruim de helft van de oorspronkelijke , en is iets kleiner bezet dan het origineel. Dat past in Stravinsky’s rond die tijd ingezette zoektocht naar een transparanter, klassieker idioom, weg van het opulente, laatromantische klankideaal.
De vuurvogel vertelt het verhaal van prins Ivan, die met behulp van de bovenaardse vuurvogel de boze tovenaar Kastsjei weet te verslaan, en daarmee ook een groep prinsessen bevrijdt – onder wie het meisje op wie hij verliefd is. Geheel in de traditie van het Russische negentiende-eeuwse sprookjesmuziektheater gebruikt Stravinsky het contrast tussen e, diatonische muziek voor de goedaardige mensen en dissonante, muziek voor de boosaardige, bovennatuurlijke wezens. De met Ivan en de prinsessen verbonden motieven benadrukken de reine , terwijl de bovennatuurlijke wereld door de (overmatige kwart of verminderde kwint) – traditioneel bekend als diabolus in musica – wordt verklankt. De vuurvogel, die weliswaar bovennatuurlijk is maar zijn magische krachten aanwendt voor het goede, combineert chromatiek met consonante ën.
De dissonante en consonante muzikale sferen wisselen elkaar voortdurend af. Aan het begin van de Finale horen we een e diatonische melodie van de , die geleidelijk luider en agressiever wordt, als verklanking van de overwinning van het goede. Maar in de slotmaten keert het aanvankelijk dalende Kastsjei- uit de openingsmaten in stijgende vorm terug, alsof de tovenaar uit het graf opstaat. Moeten we dit beschouwen als een teken dat het kwaad toch niet geheel overwonnen is, waarmee Stravinsky het happy end van het sprookje toch nog in twijfel trekt? Gezien zijn nuchtere, anti-romantische grondhouding is dat best aannemelijk.
Weill: Der Silbersee
Kurt Weill deelde Stravinsky’s afkeer van de hoog-Romantiek en de gewoonte om verschillende stijlen in zijn muziek te integreren, vaak met ironische distantie. Weill koppelde die benadering aan zijn ambitie om met linksgeoriënteerde plots zowel het muziektheater als de maatschappij te hervormen. Zijn grote doorbraak beleefde hij met Die Dreigroschenoper (1928) en Aufstieg und Fall der Stadt Mahagonny (1930), beide geschreven in samenwerking met Bertolt Brecht. Brechts rauwe, maatschappijkritische teksten sloten goed aan bij Weill en de twee gingen de geschiedenis in als iconisch team, maar vrienden werden ze nooit.
Voor Der Silbersee werkte Weill samen met Georg Kaiser, met wie hij aan het begin van zijn carrière al enkele eenakteropera’s had geschreven. Met de ondertitel Ein Wintermärchen verwijst Kaiser naar Heinrich Heines Deutschland. Ein Wintermärchen uit 1844. Net als Heine bekritiseert hij het Duitsland van zijn tijd, waarin grote sociale ongelijkheid heerste en Adolf Hitler met hulp van conservatieve krachten de alleenheerschappij wist te bemachtigen. De première van Der Silbersee vond een maand na Hitlers benoeming tot rijkskanselier plaats, en de Joodse Weill zou kort daarop uitwijken naar Parijs, om via Londen uiteindelijk in de Verenigde Staten te belanden.
Der Silbersee vertelt het verhaal van de agent Olim, die besluit om de door hem neergeschoten en in een rolstoel belande dief Severin te verzorgen met het geld dat hij in een loterij gewonnen heeft. De wraakzuchtige Severin weet niet dat zijn weldoener ook zijn schutter is. De schoonmaakster Frau von Luber weet Olim met hulp van haar goedaardige nichtje Fennimore zijn geheim te ontfutselen, en ontneemt hem op slinkse wijze bovendien zijn kasteel. Olim en Severin verzoenen zich, maar zonder geld en onderdak rest hen niets anders dan zich in de Silbersee te verdrinken.
De première van Der Silbersee vond een maand na Hitlers benoeming tot rijkskanselier plaats, en de Joodse Weill zou kort daarop uitwijken naar Parijs
Wanneer ze daar aankomen, bevriest het ijs echter, en kunnen ze doorlopen: een wonder, aangezien het lente is. Uit de verte zingt Fennimore dat ze de plicht hebben om niet op te geven en verder te gaan, en dat de Silbersee hen zal dragen. Dat is de grondgedachte van Der Silbersee: de oproep om ondanks ontberingen, tegenslagen, verlokkingen en valse profeten je morele kompas te blijven volgen en de strijd voor het goede niet op te geven.
Net als in Die Dreigroschenoper en Mahagonny integreert Weill in Der Silbersee jazz, dansritmes en revue-achtige songs met klassiekere elementen. Tegelijkertijd zit Der Silbersee qua en zangpartijen dichter tegen aan, en vereisen de meeste rollen getrainde operastemmen. En hoewel tekst en muziek deels komisch en ironisch zijn, is de conversie van Olim van agent tot weldoener en Fennimores appèl om ondanks tegenslag niet op te geven oprecht en hoopvol.
De wonderbaarlijke bevriezing van de Silbersee wordt met betoverende orkestklanken en sirenenzang vormgegeven, en wijkt daarmee af van Weills gebruikelijke sarcasme. Mogelijk waren de politieke vooruitzichten voor Weill en Kaiser in 1933 zo grimmig dat het betoverende slot en de belofte van hoop een laatste strohalm boden, en bij uitzondering gerechtvaardigd waren. En juist door de deels absurde, kolderieke passages die eraan voorafgaan, betovert en loutert de finale des te meer.
Voor deze concertversie bracht Iván Fischer het stuk terug van 80 tot circa 45 minuten muziek, waarbij hij tussen de muzikale nummers de handeling hoogstpersoonlijk samenvat. Er wordt gezongen in het oorspronkelijke Duits, terwijl de meeste resterende dialogen in het Nederlands klinken, afgezien van scènes met het karakter Severin. Deze benadering past goed bij de werkwijze van Weill, voor wie een partituur steevast toegesneden moest worden op een specifieke uitvoering, en die stilistische contrasten en perspectiefverschuivingen graag inzette als dramatisch middel.
Orkestfeiten
Stravinsky: Suite 1919 uit ‘De vuurvogel’
Het Concertgebouworkest voerde deze suite voor het eerst uit op 24 februari 1926 onder leiding van de componist zelf, die op 24 november 1924 al (tweemaal) de langere suite 1910 had geleid.
De laatste uitvoering van de suite 1919 vond plaats op 10 oktober 2021 onder leiding van Tugan Sokhiev. Op 14 en 15 december 2022 leidde Klaus Mäkelä het complete ballet. De Berceuse en de Finale klonken vervolgens nog op 23 maart 2023 onder leiding van Yu Lu (Kinderconcert) en op 13 september 2024 tijdens Opening Night onder Andrés Orozco-Estrada.
Weill: Der Silbersee
De enige keer dat het Concertgebouworkest delen uit Der Silbersee uitvoerde was tijdens een Robeco Zomerconcert onder leiding van Charles Hazlewood op 27 juni 2009. Het betrof de Ouverture en de Tango des Lotterie-Agents (die vanavond niet gespeeld wordt) met Wende Snijders.
Biografie
Koninklijk Concertgebouworkest, orkest
Al 138 jaar brengt het Koninklijk Concertgebouworkest muziek tot leven. Het Amsterdamse orkest wordt wereldwijd geroemd om zijn unieke klank en zijn veelzijdige repertoire en heeft het voorrecht om met de meest vooraanstaande en en solisten te mogen samenwerken. Klaus Mäkelä, met wie sinds 2020 een hechte band bestaat, wordt in 2027 chef-dirigent. Zijn voorgangers waren Willem Kes, Willem Mengelberg, Eduard van Beinum, Bernard Haitink, Riccardo Chailly (sinds 2004 conductor emeritus), Mariss Jansons en Daniele Gatti. Iván Fischer is honorair gastdirigent.
Jaarlijks geeft het orkest zo’n 130 concerten. Thuis, in Het Concertgebouw, maar ook in de meest prestigieuze concertzalen wereldwijd. Daarmee is het Concertgebouworkest een ambassadeur voor Nederland. Hare Majesteit Koningin Máxima is beschermvrouwe van het orkest.
Vanaf het begin is veel samengewerkt met componisten. Zo dirigeerden Richard Strauss, Gustav Mahler, Arnold Schönberg en Igor Stravinsky zelf meer dan eens het Concertgebouworkest. Jaarlijks gaan meerdere opdrachtwerken in première.
Het orkest ziet het als zijn verantwoordelijkheid om de kracht van symfonische muziek door te geven. Via de Academie van het Concertgebouworkest en het internationale jeugdorkest Young delen orkestmusici hun kennis, ervaring en liefde voor het vak met volgende generaties. Voor veelbelovende dirigenten zijn er de Ammodo Masterclass en het Bernard Haitink Associate Conductorship. Met vernieuwende concertvormen en uitvoeringen buiten de concertzaal inspireert het orkest nieuwe luisteraars.
Het grootste deel van de inkomsten haalt het Concertgebouworkest uit concerten in binnen- en buitenland. Het orkest is dankbaar voor de steun die het ontvangt van zijn publiek, het Ministerie van OCW, de gemeente Amsterdam, global partners ING, Booking.com en The Magnum Ice Cream Company, en vele sponsoren, fondsen en donateurs wereldwijd.
Bekijk hier alle musici van het Koninklijk Concertgebouworkest
Iván Fischer, dirigent, verteller
Iván Fischer studeerde piano, viool, en compositie in Boedapest, en vervolgde zijn opleiding in Wenen met lessen orkestdirectie van Hans Swarowsky. Daarop was hij twee seizoenen lang assistent van Nikolaus Harnoncourt. In 1983 richtte Iván Fischer het Budapest Festival Orchestra op. Met dit gezelschap, waarvan hij nog steeds chef- is, voerde hij vele vernieuwingen door, zoals ‘chocomelconcerten’ voor kleine kinderen, ‘Midnight Music’-concerten voor een jong publiek, verrassingsconcerten en verschillende educatie- en outreachprojecten.
Hij is actief als componist en regisseur met zijn Iván Fischer Company en richtte diverse festivals op, waaronder het Vicenza Opera Festival. In het verleden stond hij aan het roer van Kent Opera, de Opéra National de Lyon, het National Symphony Orchestra in Washington en het Konzerthausorchester in Berlijn, waar hij sindsdien eredirigent is.
Iván Fischer beperkt zijn gastdirigentschappen tot slechts enkele orkesten. Het Concertgebouworkest, waar hij al sinds 1987 vrijwel jaarlijks te gast is, benoemde hem vanwege zijn belangrijke artistieke bijdragen tot honorair gastdirigent met ingang van het seizoen 2021/2022. In maart 2026 kreeg hij de vijftiende Concertgebouw Prijs. Eerder ontving Iván Fischer de Kossuth Prijs, de Ovatie Prijs en de Crystal Award van het World Economic Forum voor het steunen van internationale cultuur-uitwisseling. Ook is hij Chevalier des Arts et des Lettres en erelid van de Royal Academy of Music in Londen.
Attilio Glaser, tenor (severin)
Attilio Glaser begon zijn opleiding aan de Bayerische Singakademie. Later studeerde hij bij Gabriele Fuchs in München en werd hij gecoacht door Andreas Schmidt. De Duitse tenor houdt zich intensief bezig met concertrepertoire, zoals Bachs Weihnachtsoratorium, Mozarts Requiem en Mis in c klein, Beethovens Missa solemnis en Negende symfonie, Verdi’s Messa da requiem en Das klagende van Mahler.
Zijn debuut maakte hij in 2006 als Zephyrus in Mozarts Apollo et Hyacinthus. Sinds 2016 behoort Attilio Glaser tot het solistenensemble van de Deutsche Oper Berlin, waar zijn repertoire reikt van Tamino in Die Zauberflöte van Mozart tot Pong in Puccini’s Turandot. Daarnaast trad hij op in de operahuizen van Milaan, Wenen en Frankfurt.
De laatste jaren oogst hij veel succes met Wagner-rollen bij de Deutsche Oper Berlin, maar ook bij de Bayreuther Festspiele (Steuermann in Der fliegende Holländer, Froh in Das Rheingold en Walther von der Vogelweide in Tannhäuser) en bij de Staatsoper Hamburg (Erik in Der fliegende Holländer). Bij zijn eerste optredens met het Concertgebouworkest in 2017 vertolkte hij Narraboth in Richard Strauss’ Salome onder leiding van Daniele Gatti bij De Nationale Opera; in 2020 kwam hij terug als de Herder in Stravinsky’s Oedipus Rex onder leiding van Santtu Matias Rouvali.
Thomas Oliemans, bariton (Olim)
Thomas Oliemans studeerde aan het Conservatorium van Amsterdam bij Margreet Honig. Bij De Nationale zong de bariton onder meer in La Bohème van Puccini en in 2013 kreeg hij de Prix d’Amis voor zijn Papageno in Mozarts Die Zauberflöte. Ook stond hij er in nieuwe opera’s van Peter-Jan Wagemans, Rob Zuidam, Martijn Padding, Manfred Trojahn en Kaija Saariaho. Thomas Oliemans zong bij de English National Opera en de Royal Opera Covent Garden in Londen, in de operahuizen van Hamburg, Berlijn, Genève, Madrid, Toulouse en New York en op de festivals van Aix-en-Provence en Salzburg.
Bij het Concertgebouworkest debuteerde hij in 2016 in Bachs Matthäus-Passion; de meest recente samenwerking betrof Frank Martins Sechs Monologe aus ‘Jedermann’ in december 2023. De bariton soleerde ook bij het Philharmonia Orchestra, het BBC Symphony Orchestra, het Freiburger Barockorchester en Pygmalion. s geeft hij op de belangrijke podia wereldwijd. In de bracht hij onder meer de drie grote cycli van Schubert met pianist Malcolm Martineau, en toonde hij zijn grote veelzijdigheid tijdens een Spotlightserie in seizoen 2021/2022.
In november 2021 werd hij live op tv verrast met De Ovatie, de klassiekemuziekprijs van de VSCD. Voor Het Concertgebouw maakte Thomas Oliemans met Gijs Groenteman omvangrijke podcastseries over Schuberts Winterreise en Bachs Matthäus-Passion.
Mirella Hagen, sopraan (Fennimore)
Mirella Hagen begon haar carrière als lid van de studio van de Staatsoper Stuttgart. Nadat ze ervaring had opgedaan als ensemblelid van het Regensburg Theater, de Opera Vlaanderen, de Oper Dortmund en het Braunschweig Staatstheater, begon ze haar freelance carrière. Ze zong onder meer in het Theater an der Wien, de Semperoper Dresden, de Staatsoper Stuttgart en de Komische Oper Berlin.
Op de Bayreuther Festspiele zong ze de Wagner-rollen Woglinde (Das Rheingold) en Waldvogel (Siegfried) onder Kirill Petrenko. Mirella Hagen werkte samen met Helmuth Rilling in Bachs en Mozarts Mis in c klein, en met René Jacobs in onder meer Monteverdi’s Il ritorno d’Ulisse in patria en Mozarts Le nozze di Figaro. Ook soleerde ze bij het Budapest Festival Orchestra, de Akademie für Alte Musik Berlin, Concentus Musicus Wien en B’Rock.
Tijdens de pandemie werd de sopraan uitgenodigd door Deutschlandradio Kultur om live concerten te zingen voor het radiopubliek en nam ze talrijke werken op. Bij het Concertgebouworkest debuteerde Mirella Hagen in december 2025 samen met mezzosopraan Olivia Vermeulen in delen uit Mendels-sohns Ein Sommernachtstraum onder leiding van Iván Fischer, in maart 2026 kwamen beide zangeressen terug voor Moravische duetten van Dvořák met dezelfde .
Loes Luca
Loes Luca is een Nederlands actrice, zangeres en entertainer, bekend van onder meer Nénette et les Zézettes en meer dan zeventig theatervoorstellingen, films en televisieprogramma’s sinds de jaren 1980. Op het witte doek speelde ze bijvoorbeeld in Het meisje met het rode haar (1981), Ja zuster, nee zuster (2002), Familieweekend (2016) en Mi Vida (2019). Op televisie was ze te zien in onder meer Rok en Rol, Het Klokhuis, ‘t Schaep met de 5 pooten, Maud en Babs en diverse reclamespots. Tussen 2019 en 2025 speelde ze een van de oudere moeders in Oogappels.
Op 1 februari 2002, daags voor het huwelijk tussen Willem-Alexander en Máxima, presenteerde Loes Luca een speciale avond voor het paar in de Arena in Amsterdam. In datzelfde jaar won ze de Rembrandt Award voor ‘beste actrice’. De theatersolo Moordwijven (2006) leverde haar een Theo d’Or-nominatie op. Bij theatergezelschap De Utrechtse Spelen vertolkte ze in 2009 de rol van Toinette in De ingebeelde zieke en was ze in 2011 te zien in Augustus: Oklahoma. Samen met Peter Blok speelde ze in 2012 in de theatervoorstelling Doek van Maria Goos.
Dit seizoen staat Loes Luca twee keer in de Eigen Programmering van Het Concertgebouw: op 19 december met een ‘Christmas Sing-along’ in de en op 30 mei in de met The Ramblers.
Frank Groothof, zang (Baron Laur)
Acteur en theatermaker Frank Groothof is vooral bekend van zijn rollen in Sesamstraat en Het Klokhuis. Daarnaast maakt hij al jarenlang theaterproducties waarin kinderen kunnen kennismaken met klassieke muziek en . Frank Groothof doorliep het conservatorium, waarna hij zijn carrière begon bij de rockmusical Godspell en bij Het Werktheater.
Met zijn broer René speelde hij Broertjes en Broertjes op stap. Frank Groothof trad meermaals op als verteller in Prokofjevs Peter en de wolf. Onder de opera’s die hij bewerkte tot muziektheatervoorstellingen ‘voor volwassenen vanaf 7 jaar’ zijn Die Zauberflöte en Idomeneo van Mozart, Bizets Carmen, Beethovens Fidelio en Monteverdi’s Il ritorno d’Ulisse in patria. Van de laatste verscheen een televisie-bewerking.
Ook voor kinderen was Kees de Jongen, een rockopera naar het boek van Theo Thijssen, die Frank Groothof maakte met De Kift. Tussen 2018 en 2020 speelde hij samen met Dick van der Stoep en Gijs Groenteman in diens theatershow De Grote Harry Bannink Podcast On Tour.
Nederlands Kamerkoor, koor
Het Nederlands Kamerkoor voert repertoire uit van de vroege Middeleeuwen tot de muziek van morgen. Het werkt samen met acteurs, dansers, dj’s en vj’s, componisten, dichters en wetenschappers. Het koor won in 2017 De Ovatie van de VSCD voor het programma Via Crucis onder leiding van Reinbert de Leeuw, en in 2019 won het de Rotterdamse dagen Award.
Vanuit zijn thuisbasis in Utrecht zet het Nederlands Kamerkoor zich in voor een bloeiende koorwereld met onder meer het traineeship NKK NXT voor jonge professionals en de Zingdagen voor amateurkoren. Oprichter Felix de Nobel was chef- van 1937 tot 1972; hij gaf opdrachten aan componisten als Francis Poulenc en Frank Martin. Opvolgers waren Hans van de Hombergh (1972-1976), Kerry Woodward (1977-1980), Uwe Gronostay (1988-1997), Tõnu Kaljuste (1998-2000), Stephen Layton (2002-2005) en Risto Joost (2011-2015).
Sinds 2015 is Peter Dijkstra chef-dirigent. De laatste decennia werden compositieopdrachten verleend aan onder anderen David Lang, Michel van der Aa, Sofia Goebaidoelina, James MacMillan en Caroline Shaw. Het koor werkt jaarlijks samen met het Concertgebouworkest; meest recent in Bachs Matthäus-Passion onder Klaus Mäkelä in maart 2026.









