Iván Fischer dirigeert Brahms en Bach

De vier orkestsuites stammen vermoedelijk alle uit de tijd dat Johann Sebastian Bach in Leipzig leiding gaf aan het collegium musicum van de stad, een gezelschap van professionele musici en studenten. De tweede is als laatste van de vier tot stand gekomen. De bewaard gebleven autografen van de fluit- en altvioolpartij dateren uit ca. 1738-39.
De suites worden vaak aangeduid als ‘Ouvertüre’ omdat zij beginnen met een Franse ouverture, zoals het hele genre zijn origine heeft in Franse hofdansen van de zeventiende eeuw. In nr. 2 zijn de kenmerken daarvan vermengd met de Italiaanse concerto­stijl: er is een solorol weggelegd voor de dwarsfluit. Zoals de traditie wil, begint de ‘Ouvertüre’ in een laag tempo met een gepuncteerd ritme, statig alsof Lodewijk XIV langzaam de majestueuze trap afdaalt, waarna in het snelle gedeelte de dwarsfluit meteen de aandacht opeist. Na zeven gestileerde dansen vormt de Badinerie de virtuoze afsluiting. Dit is eigenlijk geen dans, eerder een karakterstuk. Het is een van Bachs populairste werken geworden.

Voor Bach was het collegium musicum een welkome afleiding van zijn taak als cantor van de Thomaskirche, waarin het accent lag op kerkmuziek. In 1727 had hij in vier jaar tijd al zo’n tweehonderd cantates voor de lutherse eredienst gecomponeerd. De solocantate Ich habe genung is gemaakt voor het feest van Maria-Reiniging (Maria-Lichtmis) op 2 februari van dat jaar. In de joods-christelijke traditie werd een vrouw die een kind had gebaard veertig dagen lang als onrein beschouwd. Bij de reiniging van Maria in de tempel was volgens het evangelie van Lucas de vrome Simeon aanwezig. In het kindje Jezus herkende hij de Messias, zodat hij in vrede kon sterven.
De cantate is relatief sober gezet voor een bas die drie aria’s met twee verbindende recitatieven zingt. In de eerste aria parafraseert hij de Bijbelse woorden van Simeon, die afscheid neemt van het aardse bestaan. In het volgende recitatief verschuift het perspectief naar anno 1727. Daarin is een gelovige aan het woord die zich met Simeon identificeert. De tweede aria is een wiegenlied voor de eeuwige slaap. Een recitatief laadt de stemming voor de afsluitende aria, waarin de muziek welhaast danst van vreugde bij het vooruitzicht van een leven na de dood.

Zangtekst

Aria
Ich habe genung,
Ich habe den Heiland, das Hoffen der Frommen,
Auf meine begierigen Arme genommen;
Ich habe genung!
Ich hab ihn erblickt,
Mein Glaube hat Jesum ans Herze gedrückt;
Nun wünsch ich, noch heute mit Freuden
Von hinnen zu scheiden.
Ich habe genung!

Recitatief
Ich habe genung!
Mein Trost ist nur allein,
Dass Jesus mein und ich sein eigen möchte sein.
Im Glauben halt ich ihn,
Da seh ich auch mit Simeon,
Die Freude jenes Lebens schon.
Lasst uns mit diesem Manne ziehn!
Ach! möchte mich von meines Leibes Ketten
Der Herr erretten!
Ach! wäre doch mein Abschied hier,
Mit Freuden sagt ich, Welt, zu dir:
Ich habe genung!

Aria
Schlummert ein, ihr matten Augen,
Fallet sanft und selig zu!
Welt, ich bleibe nicht mehr hier,
Hab ich doch kein Teil an dir,
Das der Seele könnte taugen.
Hier muss ich das Elend bauen,
Aber dort, dort werd ich schauen
Süssen Friede, stille Ruh.

Recitatief
Mein Gott! wann kömmt das schöne: Nun!
Da ich im Friede fahren werde
Und in dem Sande kühler Erde
Und dort bei dir im Schosse ruhn?
Der Abschied ist gemacht,
Welt, gute Nacht!

Aria
Ich freue mich auf meinen Tod,
Ach! hätt er sich schon eingefunden.
Da entkomm ich aller Not,
Die mich noch auf der Welt gebunden.

Hoewel er meestal een partituur van Bach op de lessenaar van zijn piano stond, zal Johannes Brahms tijdens het componeren van zijn Tweede symfonie eerder aan Ludwig van Beethoven hebben gedacht. Hij werd beschouwd als diens rechtmatige opvolger, maar het kostte hem vele jaren om zich te bevrijden van de geest van deze grote voorganger. Veertien jaar lang worstelde hij met de Eerste, en toen deze eindelijk af was, noemde de dirigent Hans von Bülow het werk ‘Beethovens Tiende’.
In de zomer van 1877 verbleef Brahms in het slot van Baron von Pausinger aan de Wörthersee. ‘s Ochtends vroeg ging hij zwemmen in het meer, met vrienden beklom hij de Dobratsch. Het was een zonnige, onbekommerde tijd. Het landschap inspireerde hem: ‘Daar vliegen de melodieën rond zodat je moet uitkijken dat je er niet op stapt.’ Binnen vijf maanden was de symfonie voltooid. Het werk wordt wel ‘Brahms’ Pastorale’ genoemd; de geest van Beethoven bleef rondwaren, ook al leek hij zich ervan te hebben bevrijd.
Brahms’ vriend Theodor Billroth hoorde er alleen idyllische tonen in: ‘Het is louter blauwe hemel, ruisende beekjes, zonneschijn en koele, groene schaduw. Het moet daar mooi zijn aan de Wörthersee!’ De componist zelf liet zich in schijnbaar tegenstrijdige bewoordingen uit over zijn eigen werk. Hij noemde het ‘een heel onschuldig, opgewekt stuk’, waarin een ‘tedere lieflijkheid’ overheerste. Maar aan een uitgever schreef hij: ‘De nieuwe symfonie is zo melancholisch...’ De partituur zou volgens de componist een rouwrand moeten krijgen.

Deze twee uitersten leveren voldoende conflictstof voor het lange eerste deel. Terwijl de lage strijkers het korte ‘natuurmotief’ spelen waaruit de thematiek van de gehele symfonie is afgeleid, zetten de hoorns de pastorale toon. Maar zodra de trombones hun intrede doen, verschijnen er dreigende wolken voor de zon. Als tweede thema zingen de cello’s een innige melodie die doet denken aan het wiegenlied Guten Abend, gut’ Nacht, waarin tederheid en nostalgie elkaar versterken. In het volgende Adagio lijkt het weemoedige cellothema een rouwrandje te hebben, maar daarna overheerst een serene stemming. Het derde deel is een reeks contrasterende dansen, bijna als in een orkestsuite van Bach. De finale klinkt inderdaad onschuldig en opgewekt.
De Wiener Philharmoniker gaven onder leiding van Hans Richter de eerste uitvoering op 30 december 1877 in de Musikverein te Wenen. Na elk deel was er luide bijval van het publiek. Brahms zelf dirigeerde het werk in andere steden, ook in Nederland. Slechts vijf weken na de première was de nieuwe symfonie onder zijn leiding al te horen in Amsterdam en Den Haag. Volgens een ooggetuige was de tot tranen toe geroerde componist Johannes Verhulst er zo verrukt van dat hij de hand van een wildvreemde vrouw pakte en zei: ‘Vergeet u nooit het geluk dat u deze muziek mag horen!’


Eddie Vetter