Isabelle Faust in Dvořák, Philippe Herreweghe leidt Brahms

Wanneer Johannes Brahms de Tragische Ouvertüre componeert, woont de in Hamburg geboren componist reeds zeven jaar in Wenen. Maar nog steeds ontvangt hij opdrachten vanuit Duitsland. Dat geldt ook voor twee in 1880 ontstane ouvertures, namelijk de Tragische Ouvertüre, opus 81 en de kort daarvoor geschreven Akademische Festouvertüre naar aanleiding van de uitreiking van het eredoctoraat van de Universiteit te Breslau. ‘De ene weent, de andere lacht’, aldus Brahms aan de Leipziger dirigent Carl Reinecke.

Beide ouvertures beleven hun première op 4 januari 1881 in Breslau. Brahms noemt de Tragische Ouvertüre ook een ‘Trauerspiel-ouverture’, en herinnert daarmee aan de oorspronkelijke functie van de ouverture als inleiding van een opera. Wisselende stemmingen en thema’s kenmerken de muziekvorm die zich bij Brahms tot een zelfstandig orkeststuk heeft ontwikkeld. De componist vroeg zich aanvankelijk af of hij zijn ouverture ‘tragisch’ of ‘dramatisch’ moest noemen, beide omschrijvingen zijn van toepassing.

Na twee luidruchtige openingsakkoorden begeeft Brahms zich – bij wijze van spreken – op stormachtige zee. Af en toe komt het tot wilde erupties, de tussendoor langskomende kalmerende episoden zijn slechts van korte duur. Het in drie in elkaar overlopende gedeeltes ingedeelde werk – gekenmerkt door de tempo-aanduidingen Allegro ma non troppo-Molto più moderato-Tempo primo ma tranquillo – vertoont zowel ‘tragische’ als ‘dramatische’ trekken en wordt gekenmerkt door gedrevenheid en rusteloosheid.

‘Dvořák heeft allerlei soorten muziek geschreven: opera’s, symfonieën, kwartetten en pianowerken. Hij is hoe dan ook een zeer getalenteerd man – en daarbij ook nog erg arm! Vergeet dat niet!’ Zo prees Johannes Brahms zijn jongere Praagse collega Antonín Dvořák in 1877 aan bij de voornaamste muziek­uitgever van Leipzig, Fritz Simrock. Eerder in dat jaar had de nog vrij onbekende Dvořák al een beurs gekregen van het Keizerlijke Ministerie van Educatie: ook al dankzij Brahms. Om Brahms te bedanken voor zijn aanbevelingen reisde Dvořák naar Wenen, maar helaas: de grote componist was niet thuis. Toch zou er een levenslange vriendschap tussen de twee ontstaan.

De conservatieve Joseph Joachim had moeite met enkele opvallende novi­teiten in de vorm.

Op de eerste dag van 1879 dirigeerde Brahms de première van het Vioolconcert dat hij had geschreven voor zijn goede vriend, de beroemde violist Joseph Joachim. Dvořák was aanwezig. Hij was zeer onder de indruk van Joachim en besloot ook een vioolconcert aan de violist op te dragen. Nog datzelfde jaar stuurde Dvořák zijn Vioolconcert in a klein naar Joseph Joachim. Maar die reageerde niet zoals gehoopt. Pas maanden later ontving Dvořák een teken van leven: Joachim liet weten dat het werk nog niet naar zijn zin was en gereviseerd moest worden. De conservatieve Joseph Joachim had niet alleen moeite met de solopartij, maar ook met enkele opvallende novi­teiten in de vorm. Zo viel Joachim over het fragmentarische karakter van het eerste thema, met zijn afwisselingen van tutti-passages en solo’s. Ook had hij het moeilijk met de sterk gereduceerde recapitulatie, die na slechts zes maten abrupt overgaat in het langzame tweede deel.

Dvořák geloofde sterk in deze vorm­aspecten; hoewel hij met Joachims hulp uitgebreid aan het werk bleef sleutelen, zou hij die dan ook intact laten. Toen Joachim na drie jaar nog niet tevreden was – hij vond het concert mooi, maar nog niet ‘rijp voor het publiek, vooral door zijn nogal zware orkestbegeleiding’ – was Dvořák het zat: hij liet de première in oktober 1883 verzorgen door de jonge violist František Ondrícek.

En met succes. Vooral het laatste deel raakte met zijn opzwepende Slavische volksmuziek­karakter en zijn overvloed aan melodieën een snaar bij het publiek. Joachim zou het nooit uitvoeren. Brahms en Bruch wond hij om zijn vinger, maar Dvořák was te eigenwijs voor hem.

Brahms kon misschien een werk als de Akademische Festouvertüre uit zijn mouw schudden, het schrijven van een symfonie ging hem minder makkelijk af. Toen hij in 1876 zijn Eerste symfonie voltooide was hij al boven de veertig. Mogelijk hebben de muziekstad Wenen, waar hij zich een paar jaar daarvoor gevestigd had, en de geest van Ludwig van Beethoven hem ertoe geïnspireerd. Enthousiast schrijft Brahms na zijn aankomst in Wenen: ‘Ik woon maar een paar stappen van de Prater vandaan en kan mijn wijn drinken waar Beethoven hem gedronken heeft’. Maar Brahms was zich er ook van bewust dat hij opgescheept zat met een moeilijke erfenis, namelijk die van Beethoven. De componist in een brief aan zijn goede vriend, de violist Joseph Joachim: ‘Je hebt geen idee hoe mensen als wij zich voelen wanneer je zo’n reus achter je aan hoort marcheren...’

Niet toevallig staat Brahms’ Eerste symfonie uit 1876 in een dramatisch c klein – een toonsoort die in Beethovens oeuvre een centrale en – zoals in zijn Vijfde – ‘noodlottige’ betekenis heeft. Brahms’ slechts een jaar later ontstane Tweede symfonie in D groot, opus 73 ontwikkelt zich daarentegen tot een lyrische idylle en vormt juist het tegendeel van zijn Eerste. Ze is de vrucht van een mooie zomer in zijn Oostenrijkse vakantieoord Pörtschach. Tegen zijn vrienden die hij graag voor de gek hield, gaf hij een compleet ander beeld van zijn ‘nieuwe’.

‘Mijn nieuwe is lang en niet bepaald liebenswürdig…’

Brahms aan dirigent Carl Reinecke: ‘Mijn nieuwe is lang en niet bepaald liebenswürdig…’ En aan vriendin Elisabet von Herzogenberg: ‘De nieuwe is niet echt een symfonie maar slechts een sinfonie en ik hoef ze u ook niet van te voren voor te spelen. U hoeft alleen maar te gaan zitten, afwisselend met de voetjes op beide pedalen, het f-mineur akkoord een tijdlang aan te slaan – beneden, boven, ff en pp – dan krijgt u zo langzamerhand een idee van de nieuwe...’ Een grap, want Brahms’ Tweede is de meest poëtische en zonnige van zijn vier symfonieën.

Het eerste deel Allegro non troppo roept met met zijn vele hoornpassages al een pastorale sfeer op. Maar helemaal zorgeloos is de stemming niet. In het langzame tweede deel Adagio non troppo mengen zich ook melancholieke tonen. Uit dit deel spreekt onvervuld verlangen en het komt tot een dramatische gevoelsuitbarsting. Maar ten slotte keert de rust weer in en sterft de muziek met lyrische klanken in de blazers weg. In het daaropvolgende bekoorlijk ­dansante Allegretto grazioso overheerst weer de levensvreugde. Het is de voorbereiding voor de wervelende finale Allegro con spirito. Hoewel de finale onderbroken wordt door contemplatieve passages die aan motieven uit de voorafgaande delen herinneren, eindigt Brahms’ Tweede symfonie triomfantelijk.

Na de Weense première in december 1877 volgden begin februari 1878 uitvoeringen in Nederland. Brahms: ‘Holland is aangenaam en het bevalt me iedere keer buitenmate goed. Nummer twee bezorgt de musici en anderen veel plezier. Ze klinkt de vierde en achtste in Amsterdam, de zesde in Den Haag. Bovendien ook mijn Eerste op de vijfde in Amsterdam, in een soort volksconcert.’