Iconen in de Kleine Zaal: Sjostakovitsj' Achtste strijkkwartet
Borodin Kwartet:
Ruben Aharonian viool
Sergey Lomovsky viool
Igor Naidin altviool
Vladimir Balshin cello
Christiaan Kuyvenhoven presentatie
Lees ook het interview met het Borodin Kwartet: 'Toelatingseis: Sjostakovitsj'
Dmitri Sjostakovitsj (1906-1975)
Achtste strijkkwartet in c kl.t., op. 110 (1960)
Largo
Allegro molto
Allegretto
Largo
Largo
er is geen pauze
einde ± 21.15 uur
Toelichting
Dmitri Sjostakovitsj 1906-1975
Achtste strijkkwartet
Door Liesbeth Houtman
In de zomer van 1960 reisde Dmitri Sjostakovitsj naar de DDR om daar in de buurt van Dresden de muziek voor de film De vijf dagen en nachten te voltooien. De puinhopen van de door het geallieerde bombardement verwoeste stad schokten hem. Tussen het werk aan de filmmuziek door componeerde hij in korte tijd zijn Achtste strijkkwartet in c klein.
Officieel droeg hij dit intense en uiterst expressieve werk op ‘ter nagedachtenis van de slachtoffers van fascisme en oorlog’. Maar volgens zijn dochter Galina zou Sjostakovitsj na voltooiing hebben gezegd: ‘Ik heb het aan mijzelf opgedragen.’ Het Achtste strijkkwartet ontstond kort na twee dramatische momenten in Sjostakovitsj’ leven: de diagnose van een ruggenmergontsteking en zijn gedwongen lidmaatschap van de Communistische Partij.
Alle vijf de delen, die zich zonder onderbreking aaneenvoegen, hebben als hoofdmotief het monogram D-Es-C-H, gebaseerd op Sjostakovitsj’ Duitse initialen (D. Sch.). Bovendien wemelt het van de citaten uit eerder werk, waaronder de Eerste en Vijfde symfonie, het Tweede (de joodse in het tweede deel), het Eerste concert en de Lady Macbeth van Mtsensk (in het requiemachtige vierde deel).
In een brief aan de regisseur Isaak Glikman verklaarde de componist openhartig: ‘De pseudotragiek van het kwartet ligt daarin dat ik tijdens het componeren evenveel tranen heb vergoten als urine na een half dozijn biertjes.’
Biografie
Borodin Quartet, strijkkwartet
Tachtig jaar geleden, in 1945, vormden vier conservatoriumstudenten het Moskou Filharmonisch Kwartet, dat tien jaar later werd omgedoopt tot het Borodin Quartet. Er waren sindsdien vanzelfsprekend wat wisselingen. Mede-oprichter Mstislav Rostropovitsj werd al in het eerste jaar opgevolgd door Valentin Berlinsky (cellist tot 2007).
Primarius Nikolay Sachenko trad als laatste toe, in september 2022.
De pijlers van het Russische kwartetrepertoire – Borodin, Tsjaikovski, Glinka, Stravinsky, Prokofjev, Schnittke – hebben altijd centraal gestaan, en een bijzondere band heeft het ensemble met het werk van Sjostakovitsj: met die componist werkte het aan al diens vijftien strijkkwartetten. Het Borodin Quartet speelde volledige Sjostakovitsj-cycli in onder meer Wenen, Zürich, Frankfurt, Madrid, Sevilla, Lissabon, Londen, Parijs en New York, en ook in Het Concertgebouw (1991).
In grotere kamermuziekbezettingen deelden de vier strijkers het podium met Sviatoslav Richter, Yuri Bashmet, Michael Collins, Alexei Volodin, Barry Douglas, Mario Brunello, Elisabeth Leonskaja, Christoph Eschenbach, Boris Berezovsky en Nikola Lugansky. Met de Sächsische Staatskapelle Dresden voerden ze de concerten voor strijkkwartet en orkest van Martinů en Schulhoff uit. Het Borodin Quartet geeft graag masterclasses en neemt regelmatig zitting in internationale concoursjury’s.
In de maakte het zijn debuut met twee optredens in april 1969, en bij zijn vijftigjarig bestaan kreeg het kwartet in april 1995 een Concertgebouw Penning. In een van de foyers grenzend aan de Kleine Zaal hangt een schilderij van het Borodin Quartet door Ronald Ophuis, dat werd onthuld ter gelegenheid van het zestigjarig bestaan van het ensemble.
Christiaan Kuyvenhoven, spreker
Christiaan Kuyvenhoven is pianist, acteur en presentator.
Hij ontwikkelde in de afgelopen jaren een formule waarin hij het klassieke concert combineert met een theatermonoloog. Dat kwam tot uiting in de voorstelling Cosima – de liefdesgeschiedenis van Liszts dochter, Wagners vrouw – waarmee hij van 2013 tot 2015 toerde in Nederland, Engeland en de Verenigde Staten. In 2016 ging De koperen tuin in première: een muziektheatersolo naar de roman van Simon Vestdijk, met muziek van Bizet, Chopin en Horowitz.
Om zijn passie voor muziek met een breed publiek te kunnen delen, ontwikkelde Christiaan Kuyvenhoven zich ook als presentator. Hij was te zien in verschillende televisieprogramma’s van de NTR en presenteerde in 2014 zowel de opening van TivoliVredenburg in Utrecht als de Gala Finale van het Franz Liszt Pianoconcours (waarvan hij zelf in 2005 de derde prijs won).
Op NPO Radio 4 is Christiaan Kuyvenhoven vaste presentator van Muziekwijzer en van het MAX Avondconcert. In juni 2016 maakte hij zijn debuut bij De Nationale , als pianist/acteur in Pique dame van Tsjaikovski in de regie van Stefan Herheim, met in de bak het Koninklijk Concertgebouworkest onder leiding van Mariss Jansons.
In de van Het Concertgebouw betrad Christiaan Kuyvenhoven eerder het podium als presentator bij Concertgebouw Classics en SummerNights at the Movies; bij een eerdere editie van Iconen in de hield hij een inleiding bij het Klarinet-et van Brahms door het Jerusalem Kwartet met klarinettiste Sharon Kam.