Iconen in de Kleine Zaal: Brahms' Klarinetkwintet
Christiaan Kuyvenhoven presentatie
Jerusalem Kwartet
Sharon Kam klarinet
Johannes Brahms (1833-1897)
Klarinetkwintet in b kl.t., op. 115 (1891)
Allegro
Adagio – Più lento
Andantino – Presto non assai ma con
sentimento
Con moto – Un poco meno mosso
Toelichting
Johannes Brahms 1833-1897
Brahms: Klarinetkwintet
Door Lies Wiersema
Johannes Brahms had al aangekondigd met componeren te stoppen toen hij in 1891 in Meiningen de klarinettist, Richard Mühlfeld, ontmoette. Mühlfeld, van huis uit violist, had zich ontwikkeld tot de eerste klarinettist van het hoforkest en gold in zijn tijd als een uitzonderlijk en eigenzinnig musicus. Gefascineerd door zijn spel schreef Brahms aan Clara Schumann: ‘Niemand hier kan fraaier klarinet spelen dan Herr Mühlfeld […] hij is de beste blazer die ik ken, […] de nachtegaal van het orkest’.
Mühlfeld werd Brahms’ inspiratiebron voor een viertal nieuwe composities met de klarinet als voornaamste instrument. Hiervan wordt het Klarinetkwintet in b klein een van zijn meest oorspronkelijke en hartstochtelijke werken genoemd.
Sfeer en karakter van het werk worden sterk bepaald door het weemoedige timbre van de a-klarinet (die iets lager klinkt dan de gebruikelijke bes-klarinet) en de b klein. In de vier delen speelt muzikaal materiaal uit de opening een belangrijke rol.
De dalende beweging met vloeiende sextolen (ritmische figuren van zes noten in vier tellen) waarmee de twee violen het eerste deel openen, is een motto dat het hele werk beheerst en alle delen cyclisch met elkaar verbindt. De klarinet met zijn stijgende -beginthema is hier primus inter pares. Afwisselend mengt hij zich onder de strijkers of onderscheidt hij zich als solist.
Dat verandert in het driedelige : hier treedt de klarinet sterker op de voorgrond. Vooral in de middensectie met haar zigeunerachtige lijnen krijgt de klarinettist de kans alle klankkwaliteiten en technische mogelijkheden van zijn instrument te laten horen, van weemoedige zangerigheid tot virtuoze hartstocht. Het beviel het premièrepubliek zo goed dat het herhaald moest worden.
Na een achtig Andantino ontwikkelt de finale zich als een met vijf variaties. De na de laatste variatie herinnert aan het ‘mottothema’ in de openingsmaten en daarmee is de thematische cirkel rond. Dankzij Mühlfeld schiep Brahms aan het eind van zijn leven nog een paar uitzonderlijke kamermuziekwerken met klarinet. Mühlfeld werd op zijn beurt dankzij Brahms een internationaal prominent kamermusicus.
Biografie
Christiaan Kuyvenhoven, spreker
Christiaan Kuyvenhoven is pianist, acteur en presentator.
Hij ontwikkelde in de afgelopen jaren een formule waarin hij het klassieke concert combineert met een theatermonoloog. Dat kwam tot uiting in de voorstelling Cosima – de liefdesgeschiedenis van Liszts dochter, Wagners vrouw – waarmee hij van 2013 tot 2015 toerde in Nederland, Engeland en de Verenigde Staten. In 2016 ging De koperen tuin in première: een muziektheatersolo naar de roman van Simon Vestdijk, met muziek van Bizet, Chopin en Horowitz.
Om zijn passie voor muziek met een breed publiek te kunnen delen, ontwikkelde Christiaan Kuyvenhoven zich ook als presentator. Hij was te zien in verschillende televisieprogramma’s van de NTR en presenteerde in 2014 zowel de opening van TivoliVredenburg in Utrecht als de Gala Finale van het Franz Liszt Pianoconcours (waarvan hij zelf in 2005 de derde prijs won).
Op NPO Radio 4 is Christiaan Kuyvenhoven vaste presentator van Muziekwijzer en van het MAX Avondconcert. In juni 2016 maakte hij zijn debuut bij De Nationale , als pianist/acteur in Pique dame van Tsjaikovski in de regie van Stefan Herheim, met in de bak het Koninklijk Concertgebouworkest onder leiding van Mariss Jansons.
In de van Het Concertgebouw betrad Christiaan Kuyvenhoven eerder het podium als presentator bij Concertgebouw Classics en SummerNights at the Movies; bij een eerdere editie van Iconen in de hield hij een inleiding bij het Klarinet-et van Brahms door het Jerusalem Kwartet met klarinettiste Sharon Kam.
Sharon Kam, klarinet
Sharon Kam, student van Charles Neidich aan de Juilliard School of Music, won in 1992 het ARD Concours in München. Haar solodebuut maakte ze op haar zestiende met Mozarts Klarinetconcert bij het Israëlisch Filharmonisch Orkest onder leiding van Zubin Mehta en kort daarna speelde ze zijn Klarinetkwintet met het Guarneri String Quartet in Carnegie Hall, New York.
Mozart blijft terugkeren in haar agenda: zo speelde ze het Klarinetconcert ook in januari 2019 in Het Zondagochtend Concert.
Sharon Kams bevlogenheid voor hedendaagse muziek blijkt uit premières van componisten als Herbert Willi (Salzburger Festspiele), Krzysztof Penderecki en Peter Ruzicka (Donaueschingen). Onderdeel van het lopende seizoen is een residency in de Tonhalle Düsseldorf; andere uitnodigingen kwamen van het Staatsorchester Stuttgart, de Philharmonie Essen, het Beethoven-Orchester Bonn, het Orchestre de Chambre de Lausanne en het Praags .
De discografie van de klarinettiste, die ook jazz en omvat, werd bekroond met onder meer de Echo Klassik en de Preis der deutschen Schallplattenkritik. Recente opnames zijn Contrasts (met pianist Matan Porat en haar broer Ori Kam, altviolist), klarinetconcerten van Weber, Kurpiński en Crusell en Hindemiths Klarinetkwartet met Antje Weithaas, Julian Steckel en Enrico Pace. Sinds 2022 geeft Sharon Kam les aan de Hochschule für Musik, Theater und Medien in Hannover.
In de was ze de afgelopen jaren te beluisteren met het Jerusalem Quartet (17 en 18 november 2018, Brahms) en met de collega’s van de genoemde Hindemith-opname (2 mei 2022).
Jerusalem Quartet, kwartet
Het Jerusalem Quartet treedt al dertig jaar op; dit jubileum wordt – in tien steden, waaronder Amsterdam, Bonn (Beethovenfest), Keulen (Philharmonie) en Zürich (Tonhalle) – gevierd met een speciale focus op de vijftien strijkkwartetten van Sjostakovitsj.
De huidige complete reeks in de begon op 1, 2 en 3 december. In eerdere seizoenen verzorgde het Jerusalem Quartet ook complete kwartetcycli van andere componisten, bijvoorbeeld een Beethovencyclus in Wigmore Hall in Londen en een Bartókcyclus op de Salzburger Festspiele en in de Elbphilharmonie in Hamburg.
Andere hoogtepunten in seizoen 2025/2026 zijn twee Noord-Amerikaanse tournees, en optredens met pianiste Elisabeth Leonskaja in onder meer het Gewandhaus in Leipzig en de Alte Oper in Frankfurt. Voor zijn discografie heeft het Jerusalem Quartet talloze prijzen en onderscheidingen ontvangen, waaronder de Diapason d’Or en de BBC Music Magazine Award. De musici namen Haydn, Schubert, Ravel, Debussy en Bartók op, maar bijvoorbeeld ook – samen met sopraan Hila Baggio – Jiddische cabaretliederen uit het Warschau van rond 1920.
In 2025 verscheen een nieuwe release van de kwartetten nr. 2, 7 en 10 van Sjostakovitsj. In Het Concertgebouw was het Jerusalem Quartet sinds zijn debuut in oktober 2000 geregeld te gast; in seizoen 2016/2017 wijdde het bijvoorbeeld een Spotlight aan het 175ste geboortejaar van Dvořák. In november 2018 bracht het viertal Sharon Kam mee naar de voor het Klarinetkwintet van Brahms, en in februari 2023 Elisabeth Leonskaja voor het Pianokwintet van Sjostakovitsj. Na vijftien jaar heeft altviolist Ori Kam (nog wel op de foto) begin dit seizoen het Jerusalem Quartet verlaten. Voor de programma’s van deze maand wordt hij vervangen door Alexander Gordon.