Iconen in de Kleine Zaal: Bachs Cellosuites

Zoals bergbeklimmers onontkoombaar worden aangetrokken door de hoogste en meest onneembare pieken, zo oefenen de Cellosuites van Johann Sebastian Bach een magnetische werking uit op cellisten. 

Durf, feilloze techniek, grote muzikaliteit en diep inzicht in de partituur, het zijn maar enkele van de kwaliteiten die een musicus nodig heeft om deze zes solosuites goed te kunnen uitvoeren.

Bach zelf kon het niet; hij was naast organist en klavecinist ook violist, maar geen cellist. Hij moet een musicus gekend hebben die zijn suites zou kunnen spelen. Waarschijnlijk was dat Christian Ferdinand Abel, de cellist/gambist van het orkest van Prins Leopold van Anhalt-Köthen, waar Bach kapelmeester was.

Veel van de composities die hij daar schreef zijn verloren gegaan, waaronder het manu­script van de Cellosuites. Ook weten we niet hoe Bach op het idee kwam zes uitgebreide stukken voor solocello te componeren, want de cello was in Duitsland vooral een begeleidingsinstrument; solowerken voor strijkers werden meestal geschreven voor ­viool of gamba.

Bachs Cellosuites zijn de eerste grote composities voor een onbegeleide cello. En als deze cyclus is geschreven vóór Bachs Solosonates en partita’s voor viool (wanneer beide composities precies ontstonden is niet bekend) dan is het ook de eerste grote compositie voor een onbegeleid strijkinstrument waarin meerstemmige fuga’s en akkoorden zijn verwerkt.

De cyclus omvat zes composities, ieder opgebouwd volgens de traditionele suitevorm van die tijd: een openingsdeel (Prelude) en vijf dansen. Die dansvormen zijn bij alle zes Allemande, Courante, Sarabande en een afsluitende Gigue.

Tussen de Sarabande en de Gigue staan soms twee Menuetten, dan wel twee Gavottes of twee Bourrées. De suites lopen op in omvang en complexiteit. Zo duurt de Eerste suite ongeveer een kwartier en de Zesde suite ongeveer een half uur. 

De Eerste suite

De Eerste suite is relatief eenvoudig, er komen nauwelijks akkoorden in voor en de toon is lichtvoetig en vrolijk. De muziek van de korte Prelude klinkt als een uitnodigend welkom in de wereld van de cello.

Bach is een componist die zijn publiek graag verrast met lichtelijk ontregelende momenten en in de Prelude van deze suite is dat het moment waarop het drukke verloop van modulaties, figuren en melodieën opeens stil valt, alsof luisteraars en uitvoerder even een adempauze krijgen.

Na een mijmerend-­improviserende Allemande, een dansante Courante in driekwartsmaat, een statige en zangerige Sarabande met veel dubbelgrepen en twee elegante Menuetten eindigt de Eerste suite met een stralende Gigue.

Qua atmosfeer is het contrast tussen de Eerste en de Vijfde suite gigantisch, als het verschil tussen hemel en hel. Maar er zijn veel meer verschillen. Behalve dat de Vijfde suite twee keer zo lang duurt als de Eerste wordt ook de hoogste snaar van de cello, de A-snaar, een toon omlaag verstemd, waardoor volgens Nicolas Altstaedt het hele instrument een stuk lager klinkt.

Dat was wel even wennen, vertelt hij: ‘Er komt opeens een heel ander geluid uit het instrument dat je al jaren bespeelt. Je moet als het ware je hersens veranderen.’

De Vijfde suite

De Vijfde suite ademt een vreemde, onaardse sfeer. Het eerste gedeelte van de Prelude is duister en spookachtig. De twee helften ervan lopen in elkaar over en nergens wordt een sectie herhaald. Het tweede – fugatische – gedeelte is sneller maar beslist niet vrolijker. Een koppig, wat grimmig thema bestaand uit een opwaarts loopje en drie noten duikt voortdurend op.

De Allemande is intrigerend; er is zwierigheid en berusting tegelijk. De muziek klinkt intiem, naar binnen gekeerd. Voor Altstaedt is dit deel ‘een absoluut hoogtepunt. Het is duidelijk een uitgeschreven improvisatie met versieringen en verfraaiingen.’

De Courante lijkt een dans met grillige ritmes die maar niet van de grond komt. Het is van alle courantes in Bachs Cellosuites de favoriet van Altstaedt: ‘Vanwege de fantastische ritmische asymmetriek, met syncopen die net niet op de tel vallen.’

Een opvallend en indrukwekkend deel is ook de Sarabande. De muziek is melodieus, elegisch, en heeft het karakter van een serene hymne. In de Gigue wordt het betoog regelmatig onderbroken door onverwachte lang aangehouden noten.  

Nicolas Altstaedt over de Cellosuites

Voor Nicolas Altstaedt is het uitvoeren van Bachs Cellosuites vooral een kwestie van luisteren. ‘Alleen zo kun je de muziek spelen: door te luisteren kun je erachter komen waarom de compositie plotseling de ene of de andere kant opgaat. De Suites spelen in een concert is het publiek meenemen op een reis, waarbij de mensen leren luisteren naar wat er in de muziek gebeurt, luisteren naar de polyfonie – ook al kan dat niet echt op een cello.’