Ian Bostridge zingt Fauré en Berlioz

Tekst: Joke Dame

Met Debussy, Fauré, Poulenc en Berlioz hebben Ian Bostridge en Julius Drake een eeuw Franse liedkunst op hun recitalprogramma gezet. Liederen van heel verschillende aard, maar de meeste met dat typisch Franse parfum van vluchtigheid en melancholie, naast een vleug humor en afstand scheppende ironie.

In Claude Debussy’s tweede serie Fêtes galantes op drie teksten van de symbolist Paul Verlaine – hij schreef ook een eerste reeks van drie op Verlaines poëzie – komen meteen al de meest breekbare emoties aan bod.

Ontluikende seksuele gevoelens van een jongeling bij de plotse aanblik van een hooggehakt meisjesbeen en een blanke hals (Les ­ingénus) worden gevolgd door de homerische lach van een mythisch wezen (van terracotta) over een erotische ontmoeting in het park (Le faune). Het zal, zo voorspelt het verweerde parkbeeld, de geliefden slecht vergaan.

In Colloque sentimental zijn we getuige van een ontgoochelende conversatie over een vroegere ­liefdesrelatie tussen… ja, tussen wie eigenlijk? De onderwerpen raken aan het ‘tweeduuster’, het gebied tussen heden en verleden waar droom en werkelijkheid in elkaar overgaan. 

Debussy voorzag de liederen van even geheimzinnige als breekbare muziek. Pianopartij en zanglijn volgen de inhoud van de gedichten, meer dan de vorm. ‘Triste et lent’ klinkt de samenspraak van de nachtelijke verschijningen in het slotlied en veelbetekenend verdwijnen zowel zijzelf als de betekenis van hun woorden in het niets.

Gabriel Fauré, de romantisch-impressionistische meester van het Franse lied, zette al net zo gretig de poëzie van Verlaines bundel Fêtes galantes op muziek als Debussy, en dat resulteerde in een aantal van zijn mooiste ‘mélodies’, waaronder het bekende Claire de lune.

Volgens pianist en Fauré-kenner ­Graham Johnson het prototype van de mélodie française. Watteau’s schilderijen van de hoffeesten in de tuinen van Versailles bepalen de toon van Claire de lune. De woorden ‘mode mineur’ stevenen regelrecht op majeur af, stelde Erik Satie ooit vast: ‘De muzikale metafoor voor de zoete woorden van een hoveling die nooit zeggen wat ze betekenen.’

Prison, ook op een tekst van Verlaine, kun je zien als Fauré’s saluut aan de dichter die hem nieuwe wegen voor zijn liedkunst had geopend. Verlaine schreef het nadat hij was gearresteerd omdat hij zijn minnaar (en collega) Arthur Rimbaud had verwond met een revolver. Vanaf de binnenplaats van de gevangenis zag hij de boom, hoorde hij de vogel en het straatrumoer die hij vol spijt over zijn agressieve daad in Prison beschreef.

Francis Poulenc was altijd ruimhartig in zijn dankbetuigingen. Zonder de adviezen van bariton Pierre Bernac, met wie hij bijna 25 jaar het recitalpodium deelde – Poulenc aan de piano –, had zijn vocale muziek nooit kunnen worden wat het uiteindelijk werd, zo liet hij geregeld weten.

Meer dan honderd liederen (tweederde van zijn totale lied-output) schreef de componist om uit te voeren met Bernac. Waaronder Deux poèmes de Guillaume Apollinaire – de favoriete dichter van Poulenc, hij zette zo’n 35 gedichten van Apollinaire op muziek – en Deux poèmes de Louis Aragon uit het oorlogsjaar 1943.

Voor Bernac schreef Poulenc ook de cyclus Tel jour, telle nuit, op gedichten van Paul Éluard, de surrealistische dichter aan wie hij naar eigen zeggen ook al zo veel te danken had voor zijn vocale oeuvre.

Om de fraaie cyclus meteen de Franse Winterreise te noemen gaat misschien wat ver, maar de vergelijking wordt wel vaak gemaakt; het gaat zeker niet te ver om de negen liederen van de cyclus tot de mooiste van Poulenc te betitelen.

Poulenc getroostte zich moeite om samenhang tussen de liederen aan te brengen: zo fungeert het derde, vijfde en achtste lied telkens als een springplank naar het daaropvolgende lied. Het pianonaspel van het afsluitende Nous avons fait la nuit, zo verklaarde Poulenc, verlengt de sfeer die de woorden heeft opgeroepen en is vergelijkbaar met de pianocoda van Schumanns Dichterliebe. Het werd zonder meer zijn allermooiste lied.

Dat Hector Berlioz meer dan vijftig liederen heeft gecomponeerd kunnen we aan de uitvoeringspraktijk van vandaag niet aflezen: niet meer dan zes liederen – de cyclus Les nuits d’été – hebben stand gehouden. We kennen de liederen tegenwoordig voornamelijk als orkestliederen, en dan meestal uitgevoerd door sopranen of mezzosopranen.

Maar Berlioz schreef zijn cyclus aanvankelijk voor tenor of mezzosopraan en piano. En zo, in die oorspronkelijke versie, krijgen de zes liederen van de cyclus hun kamermuzikale intimiteit weer terug.

De teksten komen uit de bundel La comédie de la mort (1938) van Théophile Gautier, vriend en collega-recensent van Berlioz. De componist koos twee lichtvoetige gedichten (eerste en laatste lied) om op muziek te zetten en vier zwaarmoedige tot sombere. Ze geven een blik op de liefde vanuit verschillende invalshoeken, maar met het accent op verlies.

Het ligt voor de hand om het ontstaan van de cyclus te zoeken in het mislukte huwelijk met de actrice Harriet Smithson, ooit zijn geïdealiseerde grote liefde. En dat werpt meteen een ander licht op het nadrukkelijke woord ‘Toujours!’ in Villanelle.

Maar Berlioz, die doorgaans niet zuinig was met het delen van zijn drijfveren, heeft zich niet uitgelaten over zijn motieven voor deze cyclus – soms spreekt iets vanzelf.