Ian Bostridge en Julius Drake in Schubert en de Schumanns

‘Gedicht von fr. Rückert’ 

Rode draad in dit programma is de dichter, letterkundige en polyglot Friedrich Rückert (1788-1866) – alle liedteksten zijn van zijn hand. Naast een enorme productie van eigen poëzie was hij hoogleraar oosterse talen en literatuur, vertaalde hij klassieke werken vanuit onder meer het Arabisch, Perzisch en Sanskriet naar het Duits en schreef hij verhandelingen over oosterse cultuur en filosofie. Naar verluidt beheerste hij meer dan veertig talen. Zijn werk omvat ook vele onderwerpen: van oriëntalistische fantasieën, komedies en politieke verhandelingen over Napoleon tot uitbarstingen van wanhoop over het ziekbed en overlijden van twee van zijn eigen kinderen. Vele componisten hebben zijn gedichten op muziek gezet, getuige ook dit recitalprogramma – naast Schubert, Mahler en de Schumanns hebben onder anderen Brahms, Reger en Hindemith teksten van Rückert gebruikt. 

Robert Schumann 

Onder biografen bestempelt men het jaar 1840 als Robert Schumanns ‘liederenjaar’. Waar hij tot dan toe vrijwel exclusief voor solo piano had gecomponeerd verschenen er in dat jaar alleen al meer dan 130 liederen van zijn hand. En de rest van zijn carrière zouden er nog vele volgen. Niet geheel toevallig was 1840 ook het jaar dat hij eindelijk met Clara Wieck mocht trouwen. Haar vader Friedrich Wieck was Roberts pianoleraar, kende Robert als een armoedzaaier, en was dermate tegen hun verloving dat het tot een pijnlijke rechtszaak kwam – die hij uiteindelijk verloor. Robert schreef de liedcyclus Myrthen in de lente van 1840 en gaf ze Clara als geschenk, de avond voor hun trouwdag in september; de bloemen van de mirte waren een traditioneel onderdeel van de bruidstooi. De verzameling bevat naast zettingen van Rückert ook teksten van Goethe en Heine, alsmede Duitse vertalingen van Byron en Burns. Inhoudelijk is de voornaamste samenhang tussen de liederen waarschijnlijk het feit dat de componist ze schreef in opperste staat van verliefdheid. 

Clara en Robert Schumann: Liebesfrühling 

In het recent gevormde Schumann-huishouden waren Robert en Clara in vele opzichten elkaars gelijken. Naast het feit dat Clara onvermoeid door Europa bleef toeren als concertpianist bleef ze ook componeren, met onvoorwaardelijke aanmoediging en steun van haar echtgenoot. Robert kon op zijn beurt zijn naamsbekendheid inzetten om ook Clara’s werken gepubliceerd te krijgen. In haar latere leven zou Clara onvermoeibaar redacteur, pleitbezorger en uitvoerder blijven van Roberts muziek, ook toen deze aan populariteit had ingeboet. In hun eerste lente als gehuwd koppel, in 1841, kwam het eenmalig tot een gezamenlijke uitgave: twaalf zettingen (negen sololiederen en drie duetten) uit Rückerts kolossale dichtbundel Liebesfrühling – haar opus 12, zijn opus 37 – waarbij nadrukkelijk níet vermeld werd welke compositie van wie was. 

Schubert 

Van Franz Schubert klinken er enkele individuele Rückert-zettingen, op één na gecomponeerd in 1823, het jaar waarin ook Schuberts eerste ‘volwassen’ liedcyclus ontstond, Die schöne Müllerin. In tegenstelling tot de verliefde Schumanns laat Schubert hier een breder scala aan emoties horen: de vermoeidheid van een pelgrim en die van een oude grijsaard, gevolgd door een overdenking over de wispelturigheid van de menselijke ziel. Het liefdesverdriet van Dass sie hier gewesen maakt dat Schubert in zijn chromatiek een halve eeuw vooruit lijkt te blikken naar Wagners opera Tristan und Isolde. Hierna volgen nog twee liefdesliederen, ditmaal echter van meer berustende aard. 

Mahler: Rückert-Lieder 

Na zijn aanstelling in 1897 als chef-d­irigent van de Weense Hofoper had Gustav Mahler het enkele jaren te druk om veel te componeren. Ook liet zijn zwakke gezondheid hem steeds verder in de steek – een hersenbloeding in februari 1901 werd hem bijna fataal. In de zomer van dat jaar nam hij een lange, welverdiende vakantie in de bergen, en kwam hij eindelijk weer toe aan zijn favoriete vrijetijdsbesteding: furieus componeren. Naast acht Rückert-zettingen (inclusief orkestraties) voltooide hij in zijn vakantievilla in Maiernigg ook de eerste twee delen van zijn Vijfde symfonie. 

Men beschouwt 1901 wel als een keerpunt in Mahlers compositiestijl: na de volkse, soms satirische uitspattingen van zijn eerste vier symfonieën en zijn diverse Wunderhorn-zettingen is Mahler hier lyrisch en introvert geworden, met veel nadruk op individuele melodielijnen. In zijn latere werk zijn deze aspecten ook regelmatig terug te vinden. De vijf Rückert-Lieder [Um Mitternacht staat vandaag niet op het programma, red.] werden met groot succes ontvangen, hoewel sommigen (zoals de componist Anton Webern) Mahler wel van sentimentaliteit betichtten. De keuze voor de toegankelijke en nog immer populaire poëzie van Rückert zal hier ook aan hebben bijgedragen. 

Blicke mir nicht in die Lieder is een geagiteerd pleidooi van de dichter (en de componist) om zijn werk niet te aanschouwen tot hij zelf vindt dat het af is. Ich atmet’ einen linden Duft is in beginsel een liefdeslied, waarbij de begeleiding opmerkelijk is: deze bestaat grotendeels uit slechts één melodielijn in plaats van de gebruikelijke akkoorden. Liebst du um Schönheit hebben we eerder al gehoord in een zetting van (Clara) Schumann. Mahler componeerde deze zetting een jaar na de andere liederen in deze cyclus, als blijk van liefde voor zijn kersverse echtgenote Alma. Hij vond dit lied als enige ook te intiem om te orkestreren, dit is later voor de volledigheid door een uitgever gedaan. Ten slotte klinkt Ich bin der Welt abhanden gekommen: een overpeinzing van een componist die reeds oog in oog heeft gestaan met zijn eigen sterfelijkheid, en in de muziek berusting vindt. 

Henze: Das Paradies 

Van de componisten die na de Tweede Wereldoorlog opkwamen was Hans Werner Henze de eerste die openlijk aanhaakte bij de romantische traditie, met name in zijn opera’s en liederen. De postmodernist schreef de cyclus Sechs Gesänge aus dem Arabischen speciaal voor Ian Bostridge en Julius Drake. De liedteksten beschrijven een oriëntalistische fantasiewereld compleet met piraten en zeemonsters. Door de gedichten zelf te schrijven had Henze ook de vrijheid ze aan te passen aan de muziek in plaats van andersom. Het laatste lied uit de cyclus, Das Paradies, is hierop echter een uitzondering: de tekst (een ode aan de maan) is van de klassieke Perzische dichter Hafez, naar het Duits vertaald door – u raadt het al – Friedrich Rückert. Hoewel Henze in zijn muziek onmiskenbaar alle artistieke ontwikkelingen van de twintigste eeuw heeft meegemaakt, ademt dit lied met zijn lange lyrische lijnen onmiskenbaar de sfeer van de Romantiek.