Hrusa met Prokofjev en Beethoven bij het Concertgebouworkest

Tussen 1792 en 1815 woedde een reeks oorlogen op het Europese continent, alle gericht tegen Frankrijk. Diverse landen vreesden dat de geest van de Franse Revolutie zich door Europa zou verspreiden en de oude orde zou omverwerpen. Daarom werden coalities gevormd door onder andere Engeland, Pruisen, Oostenrijk, Nederland en Spanje. Behalve staatkundig conservatisme speelden ook handelsbelangen mee.

Sleutelfiguur van deze oorlogen werd Napoleon, de Franse consul/veldheer die zich van verdediger tot aanvaller ontwikkelde en het strijdtoneel tot de Europese periferie uitbreidde, tot Egypte en Rusland toe. Vele niet-Fransen zagen hem evenwel niet als een bezetter, maar als een strijder voor een rechtvaardiger staatsbestel.

Het keerpunt van zijn militaire successen kwam bij zijn onfortuinlijke veldtocht naar Rusland in 1812; zijn definitieve nederlaag leidde hij drie jaar later bij Waterloo.

Als er één componist is geweest die de verschuivende machtsverhoudingen van zijn tijd belichaamt is het Ludwig van Beethoven. In zijn tijd verspreidden de idealen van de Franse Revolutie zich over Europa en broeiden diverse internationale handelsconflicten. Oorlog was voor hem een deel van de alledaagse realiteit.

Tijdens zijn jaren in Wenen werd de stad herhaaldelijk door Napoleon belegerd – eenmaal zelfs met zoveel tumult dat Beethoven met kussens over zijn oren in een kelder vluchtte om zijn toch al beschadigde gehoor te beschermen. Zijn eerdere Napoleon-verering was op dat moment al verbleekt; maar nog altijd geloofde hij in een nieuwe, rechtvaardige wereld en in de maakbaarheid van een nieuwe wereld.

Dat is te horen in zijn composities. De ordelijke, klassieke vormregels die Joseph Haydn en Wolfgang Amadeus Mozart nog hanteerden waren tegen Beethoven niet bestand. In zijn sonates en symfonieën gooide hij de vaste volgorde van de delen om als hem dat zo uitkwam, hij overschreed de gebruikelijke lengte, hij strooide met verrassingseffecten en overvloedig thematisch materiaal, en dat alles kwam de expressie ten goede: krachtige taal van een bewogen karakter, versterkt door die doofheid waaraan hij vanaf zijn zesentwintigste jaar leed.

Ondertussen ging achter zijn persoonlijke tragiek (en zijn beroemde korzelige uitstraling, vereeuwigd in talloze bustes en schilderijen) optimisme schuil. Hij was een fervent aanhanger van de Verlichtingsidealen en meende dat kunst bijdroeg aan een harmonieuze toekomst.

Het Derde pianoconcert, gecomponeerd rond 1800, is geen tumultueus werk maar getuigt wel van Beethovens groeiende artistieke eigenzinnigheid. Hij was nog steeds een briljant pianist die zijn eigen werken ten doop hield; niet lang daarna zou zijn tanende gehoor een eind maken aan zijn podiumcarrière.

Alleen al qua lengte onderscheidt zijn Derde pianoconcert zich van de concerten van Haydn en Mozart (en van zijn eigen eerdere concerten). De interactie tussen piano en orkest is een intense dialoog waarin de solist veelal het voortouw neemt. In het middendeel begint de piano zelfs al te ‘praten’ eer het orkest een harmonisch decor heeft kunnen neerzetten; een fraai staaltje van artistieke eigengereidheid.

In de kunsten vormt oorlog een dankbaar, eeuwig actueel onderwerp; een eeuwenoude oorlog kan altijd weer dienen als spiegel voor meer eigentijdse conflicten. Russische kunstenaars konden lang vooruit met Napoleons aanval op hun land in 1812. Leo Tolstoj vereeuwigde die in zijn omvangrijke roman Oorlog en vrede uit 1869 en ruim zeventig jaar later liet Sergej Prokofjev zich op zijn beurt inspireren door Tolstojs roman toen de Tweede Wereldoorlog was uitgebroken.

‘Tijdens de oorlog tegen het Duitse fascisme koesterden wij allen Tolstojs roman over de patriottische strijd in 1812’, schreef Prokofjev in zijn memoires. ‘Ik wilde er een opera over schrijven, hoewel ik me ervan bewust was hoe moeilijk dat zou zijn.’

Dat laatste was een understatement: de roman is een meerdelig, wijdlopig verhaal over de levens van vele personages. Wil je zulke complexe materie in één libretto samenpersen dan krijg je een opera van enorme proporties – zelfs wanneer je de vele zijlijnen in het verhaal negeert en het aantal personages drastisch beperkt, wat Prokofjev deed.

Inderdaad was de eerste versie een moloch van twee avonden lang die alleen een concertante uitvoering beleefde. Daarna volgde een lange reeks van operatieve ingrepen: tot in 1952, een jaar voor zijn dood, bleef Prokofjev knippen en schrappen om de opera op het toneel te krijgen – en niet alleen omdat zo’n feuilleton-opera onpraktisch was. De Bond van Sovjetcomponisten was ontevreden: Prokofjev had zich gefocust op de hoofdpersonen, maar de oorlog zelf (en dus de heroïsche rol van Rusland) kwam er te bekaaid van af.

Prokofjev aarzelde niet om het zijn critici naar de zin te maken. Hij voegde een aantal monumentale koorpartijen en hymne-achtige orkestintermezzo’s toe die je nu zonder de componist te beledigen als sovjet-kitsch kunt bestempelen. Het opmerkelijke is dat de melodieuze, toegankelijke stijl waar de Partij zo verzot op was zich al begon af te tekenen vóór Prokofjev naar Rusland terugkeerde. In de jaren twintig had hij in Europa en Amerika carrière gemaakt met hoekig modernistisch werk, maar na zijn bekering tot Christian Science was zijn idioom aanzienlijk milder geworden.

Toch waren Prokofjevs concessies niet genoeg. Tijdens de grote schoonmaak die de Componistenbond in 1948 hield en waarbij Prokofjev, Sjostakovitsj en Chatsjatoerjan als ‘formalisten’ werden gebrandmerkt velde commissielid Pavel Serebrjakov over Oorlog en vrede het volgende oordeel:

‘Dit is geen opera die door het volk begrepen wordt. De muziek spreekt noch mijn verstand, noch mijn hart aan, en ik ben nog wel een musicus.’

Kennelijk was de opera toch te eigenzinnig – en inderdaad ontbreekt het niet aan Prokofjevs grillige modulaties en dynamische uithalen, en evenmin aan de walsjes die overal in zijn oeuvre plotseling opduiken.

Van een complete uitvoering kwam het tijdens Prokofjevs leven niet. De hier gespeelde suite werd samengesteld door de Engelse componist/arrangeur Christopher Palmer en bevat een selectie uit de dansdelen en de symfonische intermezzo’s.