Horizon: Mens & Mythe bij het Concertgebouworkest

Het lijkt een aardige grap: de Ouverture ‘La forza del destino’ (‘De macht van het lot’) op een programma dat naar aanleiding van de Oedipus-mythe het noodlot als thema heeft. Maar dit is dé gelegenheid om de stijl van Giuseppe Verdi in het gehoor te roepen, die immers onverwacht opduikt in Stravinsky’s muzikale weergave van het thema in Oedipus Rex.

Want in contrast met de opzettelijk afstandelijke behandeling van de mythe lardeerde Igor Stravinsky zijn partituur met stijlcitaten van emotio­neel geladen muziekdrama’s uit het verleden, de grote verdiaanse aria van Jocaste voorop (Händel en Moesorgski zijn andere voorbeelden). Dit dionysische, extatische aspect was nodig om het apollinische, gestileerde Griekse kunstdrama tot leven te wekken. En Stravinsky hield van Verdi: ‘Verdi! Verdi! De grote en machtige Verdi! (…) Ik acht Verdi hoger dan alle andere muziek van de negentiende eeuw’ (1935).

In La forza del destino is er feitelijk geen sprake van een door een orakel voorspeld lot, maar van een vloek en van geliefden die tot een tragisch einde veroordeeld zijn, wát ze er ook aan doen om de speling van het lot te ontwijken. Stravinsky lijkt goed te hebben gekeken naar Verdi’s – juist in Forza erg uitgewerkte – gebruik van toonsoorten om karakters en hun emotionele status te typeren, en naar het spel met de grote en kleine sext, de intervallen die Leo­nora en Alvaro in hun noodlottige geschiedenis verbonden houden.

De ouverture – de beroemde versie die pas na de première ontstond en die een pièce de résistance van het orkestrepertoire werd – begint, na dreigende koperstoten, met het stuwende noodlotsthema. Dat speelt een grote rol aan het einde van het eerste bedrijf van de opera, als de door haar geliefde Alvaro per ongeluk dodelijk verwonde markies zijn dochter Leonora vervloekt. De geliefden gaan uiteen, maar als Alvaro, om de wrede wereld te ontvluchten, in een klooster treedt, is dat uitgerekend de plek waar Leonora een schuilplaats denkt te hebben gevonden.

Het denkbeeldige labyrint, waarin zowel Alvaro en Leonora als Oedipus en Jocaste verstrikt raken, krijgt letterlijk gestalte in de levensgeschiedenis van de Kretenzische koningsdochter Ariadne. Gevraagd om bij het verhaal van Koning Oedipus een nieuw orkestwerk te schrijven, koos Theo Verbey voor deze mythe, te interpreteren als het spiegelbeeld daarvan. Ariadne staat symbool voor het vinden van een uitweg uit het doolhof, bevrijding en verlossing.

Ariadne, dochter van koning Minos van Kreta, werd verliefd op de Atheense held Theseus, die naar Kreta was gekomen om de Minotaurus te doden. Dit monster, half mens en half stier, hield men uit voorzorg gevangen in het Labyrint. Koning Minos dwong de Atheners om jaarlijks zeven jongens en zeven meisjes naar Kreta te zenden als voedsel voor de Minotaurus. Met een door Ariadne verschaft zwaard slaagde Theseus erin de Minotaurus te verslaan en dankzij de door haar uitgerolde kluwen wol (‘de draad van Ariadne’) wist hij zijn weg terug uit het doolhof te vinden.

De mythe (naar Ovidius) verhaalt verder hoe Ariadne op het eiland Naxos door haar geliefde wordt verlaten en uiteindelijk de bruid wordt van Dio­nysus. Na haar dood wordt ze als godin van de passie naar de Olympus gevoerd.

Het is verleidelijk om in het lieflijke, kalme (Lento) begin van het werk de gelaatstrekken van Ariadne te zoeken, de strijd van Theseus en het monster in de toenemende beweeglijkheid van sequensmatig herhaalde, korte melodische motieven tegenover snel repeterende ritmische samenklanken, en de terugtocht uit het Labyrint in de herhaalde motieven tegen het eind van dit centrale Allegro, om dan in de terugkerende structuur van het Lento Ariadne te hervinden.

Maar ondanks het karakteristiek heldere notenbeeld van Verbey en de duidelijke melodische, harmonische en ritmische gestiek, is het verhaal achter de noten zonder zijn eigen toelichting niet te duiden. Het overlijden van de componist kort na de voltooiing van het werk kwam als een grote schok.

Theo Verbey 1959-2019

Theo Verbey overleed op 13 oktober 2019, voor de orkest­gemeenschap onverwacht. Korte tijd daarvoor had hij zijn handgeschreven partituur van het in opdracht geschreven orkestwerk Ariadne voorgelegd. Als altijd maakte hij de titel pas bekend na voltooiing van de muziek.

Met zijn grote instrumentatietalent en heldere, melodische klankconstructies – grotendeels gebaseerd op een persoonlijke, van theoretische getalsverhoudingen afgeleide toontaal – stond de componist in hoog aanzien bij het Concertgebouworkest. De eerste kennismaking vormde zijn orkestratie van de ­Pianosonate opus 1 van Alban Berg, die sinds 1993 tientallen malen op de lessenaars heeft gestaan. In opdracht van het orkest ontstonden Alliage (1997) en het trombone­concert LIED (2007, voor Jörgen van Rijen). In 2017 orkestreerde Verbey voor het orkest Rachmaninoffs lied Lente­wateren. In dat jaar voerde het orkest ook zijn Invitation to a Beheading (2008) uit.

In 1926 was Stravinsky voor het eerst sinds lange tijd toe aan een groots opgezet en symfonisch bezet dramatisch werk. Op zoek naar een ­‘subliem’ onderwerp, vond hij in Koning Oedipus van Sophocles een passend universeel gegeven dat weinig uitleg vergde en dat hem in staat stelde om zich geheel op de dramatische essentie te concen­treren.

Hij wendde zich nu tot Jean Cocteau, wiens ­Antigone – eveneens naar Sophocles – hij bewonderde, en legde uit dat wat hem voor ogen stond een ‘stilleven’ was, geen heftig bewogen muziekdrama. Er moest een minimum aan handeling zijn; de gemaskerde solisten, als levende standbeelden opgesteld op platformen van verschillende hoogte, zouden het toneel niet verlaten; evenals het koor, dat een grote rol kreeg toebedacht. Vandaar dat het werk als opera-oratorium werd aangeduid.

In deze video-inleiding spreekt een orkestmusicus met een classicus van de UvA over Oedipus

Omdat geen enkele moderne taal hem toereikend leek, koos Stravinsky voor het Latijn: ‘Een keuze die het grote voordeel had van een medium dat niet dood, maar versteend was en als monument immuun was geworden voor ieder risico van vulgarisatie.’ Het onpersoonlijke Latijn, een taal die hij niet goed beheerste, bevrijdde hem van de dwang van woordbetekenis en spreektaalritme, ten gunste van een zuiver muzikale ritmiek. Dit werd de drijvende kracht in het muziekdrama, dat wordt gekenmerkt door morse-­achtige noodsignalen als het ‘Oracula, oracula’ uit Jocastes aria, de aanhoudende verwijzing naar de driesprong (tri-vi-um) en het voorlaatste koor, door Stravinsky als ‘sterfhuis-tarantella’ betiteld.

Cocteau voegde de commentaarstem toe, die het publiek in de eigen taal toespreekt. Deze spreker staat geheel buiten de muziek, op vier woorden aan het eind van zijn tweede interruptie na, uitgesproken terwijl de lage strijkers al inzetten: ‘[de moordenaar van de] vorst is een vorst’. Dat woordritme wordt hierna opgepakt door het koor op ‘ex-pec-ta-mus’: het volk wacht op de ziener Tiresias, die de koning zelf als de moordenaar zal aanwijzen.

De korte spreekteksten werken ironisch, ze vormen steeds een brug naar een volgend crisismoment in het verhaal, waarna de muziek weer bij het punt aansluit waar men gebleven was. En hoewel Stravinsky dit later als hinderlijke onderbrekingen heeft afgedaan, heeft hij de ironie in één geval versterkt met de suggestie om het herhaalde Gloria waarmee Jocaste verwelkomd wordt, ná de spreker in plaats van ervóór te plaatsen, zodat deze pompeuze muziek direct volgt op de woorden ‘hij is bang’.

Oedipus wringt zich in allerlei bochten, om zich uiteindelijk te schikken in zijn voorspelde lot. Zijn trotse, hoge coloraturen van het begin hebben dan plaats gemaakt voor onzekere melodische lijnen in de aria ‘Nonne monstrum’, als hij niet wil zien wat Jocaste al weet, en eindigen vol deemoed – wijfelend tussen majeur en mineur – op ‘Lux facta est’: de waarheid is aan het licht gekomen. Dan volgen de aankondiging van de dood van Jocaste en de epiloog door de bode en het koor, met de uiteindelijk terugkeer van het onontkoombare ritme in de bassen waarmee het werk ook begon.

Synopsis Oedipus Rex

Eerste bedrijf
De koningszoon Oedipus uit Korinthe heeft de Sfinx verslagen, die de stad Thebe terroriseerde. Hij heeft de plaats ingenomen van de vermoorde koning Laius en is gehuwd met diens weduwe Jocaste, niet wetende dat deze zijn werkelijke vader er moeder zijn. Nu Thebe wordt geplaagd door de pest belooft hij opnieuw de stad te redden. Hij stuurt Creon (de broer van Jocaste) om advies te vragen aan het orakel. Creon rapporteert: de epidemie is veroorzaakt door de moord op Laius en kan alleen overwonnen worden door de moordenaar te straffen. Oedipus zweert hem op te sporen. Hij vraagt de blinde ziener Tiresias om hulp. Deze adviseert Oedipus zijn zoektocht te staken en weigert te vertellen wat hij weet. Oedipus wordt woest en beschuldigt Tiresias van de moord op Laius. Daarop onthult Tiresias dat de moordenaar zelf een koning is, die uit Thebe moet worden verdreven. Oedipus kan dat niet rijmen en concludeert dat Tiresias moet zijn omgekocht door Creon om hem te onttronen. Niet de ziener Tiresias, maar hij is door het volk geroepen om het raadsel op te lossen. Dan juicht en scandeert het koor: de geliefde koningin ­Jocaste verschijnt.

Tweede bedrijf
Jocaste is verontwaardgd over het dispuut der vorsten in de door pest geteisterde stad en wil Oedipus kalmeren. Dat orakel spreekt onzin, zegt ze: het waren bandieten die Laius op een driesprong vermoordden. Het vermelden van de driesprong maakt Oedipus bang. Hij beveelt de enige getuige van de gebeurtenis, een herder, te halen. Na zijn vlucht uit Korinthe (omdat hij vernomen had van de voorspelling dat hij zijn vader zou vermoorden en met zijn moeder zou slapen) heeft hij onderweg naar Thebe een man gedood die hem bij een driesprong de weg versperde. Maar dat kan toch niet Laius geweest zijn? Want die werd door bandieten gedood. Oedipus hoopt dat de herder dat kan bevestigen.

Een bode arriveert uit Korinthe om te vertellen dat Oedipus’ vermeende vader Polybus is gestorven. Hij tracht ­Oedipus gerust te stellen door te vertellen dat Polybus niet zijn echte vader was. Hij verklaart dat deze ooit een baby met gewonde voeten (‘oidipous’ betekent ‘gezwollen voet’) adopteerde, aan hem overhandigd door een herder. Die herder is dezelfde als de getuige van de moord bij de driesprong. Jocaste, die zich nu realiseert hoe het zit, vlucht weg. Oedipus meent dat ze zich voor hem schaamt, nu zou blijken dat hij geen ­koningszoon is. Hij wil zijn afkomst weten. De herder en de bode onthullen daarop dat hij de zoon is van Laius en Jocaste. Uit angst dat de profetie uit zou komen had Jocaste haar kind (waarvan Laius de enkel­pezen had doorgesneden) in de bergen achtergelaten. De herder had het kind naar Polybus gebracht. Oedipus vervloekt zichzelf: alles is aan het licht gekomen.

Dan komt de bode vertellen dat Jocaste zich heeft opgehangen. Oedipus heeft zich, toen hij haar lichaam aantrof, de ogen uitgestoken met haar gouden gesp. Hij toont zich als een onmens aan het volk. Nu is hij echt blind.