Holland Baroque: Kerst met de oude meesters

tekst: Anne Stuart

Het hoogtepunt van kerst valt nog niet zo lang op 25 december. Tot het invoeren van de gregoriaanse kalender in 1582 bestreken de katholieke festiviteiten rondom het kerstverhaal grofweg de hele maand december én de eerste helft van januari.

In de verschillende Duitse – protestantse – hertogdommen werd de gregoriaanse kalender pas een eeuw later ingevoerd, waardoor liturgieën en feestdagen nog meer uiteenliepen. Als de ene regio al een jaarwisseling had gevierd, moest het in de andere regio nog kerst worden. 

In december werd er bovendien veel meer gevierd. Al sinds de Middeleeuwen was het Scandinavische en Germaanse ‘joelfeest’ populair: een feest rondom de winterzonnewende dat zich manifesteerde in het aansteken van ‘joelblokken’ (grote boomstammen) en het optuigen van ‘joelbokken’ (bokjes gemaakt van stro).

Op Germaans grond­gebied werd aan het einde van het jaar allerlei groen naar binnen gehaald om het einde van het oogstseizoen te vieren. Een ­kroniek uit Straatsburg (1604) beschrijft hoe de protestantse ambachtslieden uit de Elzas dennenbomen hun huis in sleepten en versierden met ‘papieren rozen, appels, wafels en ­klatergoud’.

Vóór het ontstaan van de Kerstman in de vroege Romantiek werden Duitse kinderen in december bezocht door uiteenlopende ‘Gabenbringer’ – mythologische leveranciers van cadeautjes –, waaronder parades van gemaskerde ‘wilde’ jonge mannen, de katholieke Sint Nicolaas uit Myra en zijn ‘satanische knecht Ruprecht’, of het monster Klabauf. 

Maarten Luther introduceerde tijdens de reformatie ook het kerstkind als ‘Gabenbringer’ – in de vorm van een soort engeltje – en probeerde zo de focus van de diverse tradities te verleggen naar de geboorte van Jezus.

Luther maakte niet alleen handig gebruik van volksfeesten, maar zette ook de bestaande katholieke kersttradities naar zijn hand. Zijn gezang Gelobet seist du – vanavond in de zetting van Hans Leo Hassler – is een variatie op het Oud-Duitse ‘Lovet sistu Ihesu Crist’. Dat stukje tekst werd al sinds de Middeleeuwen gebruikt om de lange melodie op Grates nunc omnes – de oorspronkelijke sequens uit de katholieke mis voor kerstnacht – beter te onthouden.

Op deze manier ontstonden ook veel andere Duitstalige kerstliederen. In de lutherse traditie werd steeds meer thuis gezongen, maar schetsen van Luther en zijn gezin ‘zingend rond de kerstboom’ ontstonden pas in de negentiende eeuw. 

Katholieke kerstmuziek heeft nogal eens een ‘pastoraal’ thema: met muziek wordt de vredige scène verbeeld waarin de herders het kindje Jezus in zijn kribbe aantreffen. De instrumentatie, vaak met fluit of kistorgel, weerspiegelt de ongerepte natuur waarin de herders zich begaven. De pastorale is geïnspireerd door het mythologische Arcadië, het domein van de Griekse god Pan en zijn houten fluit. 

Dum silentium (eigenlijk ‘Dum medium silentium’) is in de katholieke liturgie voorgeschreven voor de zondag binnen de eerste acht dagen (het ‘octaaf’) na Kerst. De tekst uit het boek ‘Wijsheid’ luidt: ‘Toen de nacht de helft van zijn weg had afgelegd en alles in diepe rust verzonken was, sprong uw almachtige woord vanaf de troon in de hemel midden in het vervloekte land, als een meedogenloze krijgsheld.’

De muziek van Guillaume Bouzignac verbeeldt de onheilspellende stilte, onderbroken door een dialoog tussen de engel Gabriël en de herders die niet in de oorspronkelijke liturgie voorkomt.

Dat laatste deed Bouzignac vaker: hij staat bekend om zijn voorkeur voor knip- en plakwerk met liturgische teksten en het importeren van actualiteiten.

‘Principi Henri’ in de tekst van Dum silentium verwijst bijvoorbeeld naar de toenmalige hertog van Montmorency (Frankrijk). Noé, noé, pastores is een oproep aan de herders om te zingen over de geboorte van Jezus.

De bereisde Hans Leo Hassler werd bij zijn overlijden geëerd als ‘de meest belangrijke componist van zijn tijd’. Hij studeerde in Venetië bij Andrea Gabrieli en componeerde in opdracht van het koopmansgeslacht Fugger in Augsburg.

Hassler ontwikkelde zich tot veelgevraagd organist en orgelkenner. Hij begaf zich in zowel katholieke als protestantse kringen, waarvan de motetten Dixit Maria (Latijnse tekst van Lukas 1:38) en Gelobet seist du (op tekst van Luther) getuigen.

Van Giacomo Carissimi wordt gezegd dat hij zich door Bouzignac heeft laten inspireren: zowel de aandacht voor tekstuitdrukking als het rollenspel in motetten (van engelen en herders en dergelijke) zijn terug te vinden in zijn werk. Ook Carissimi gebruikte graag aanvullingen op de liturgische teksten.

Salve, salve puellule (‘Heil, heil, kindje van goddelijke afkomst’) is een aria waarin het kindje Jezus wordt verwelkomd. Tijdens de katholieke contrareformatie werden dit soort bloemrijke vertolkingen van bijbelverhalen omarmd, om het geloof levendiger te maken. 

Alessandro Scarlatti’s Abramo, il tuo sembiante, cantate per la notte di natale werd geschreven voor weer een heel andere kersttraditie. Aan de vooravond van Kerstmis was er in Rome tussen 1676 en 1740 een traditioneel kerstconcert, waar behalve de paus en talloze kardinalen ook de Europese adel te vinden was.

Scarlatti was een aantal keer verantwoordelijk voor de muziek tijdens deze avond. Het Lagrime amare uit deze cantate laat zien dat de thematiek van deze concerten zich niet beperkte tot het kerstverhaal. De tekst verwijst naar het boek Jeremia en voorspelt ‘bittere tranen’ in Israël voorafgaand aan de komst van Jezus.  

Over Andreas Oswald is niet veel meer bekend dan dat hij ooit hoforganist was in Weimar – ongeveer veertig jaar voor Johann Sebastian Bach dezelfde positie -bekleedde – en later stadsorganist in Eisenach. Zijn sonates doken op in een partituurboek dat cadeau werd gedaan aan August van Brunswijk-Wolfenbüttel.

Philipp Friedrich Böddecker, afkomstig uit een grote familie van musici, werkte als fagottist en organist in onder meer Darmstadt, Frankfurt, Straatsburg en Stuttgart, waar hij zowel geestelijke als seculiere betrekkingen had.

Natus est Jesus en Veni salvator hominum komen uit Böddeckers Sacra Partitura, een bundel van tien Latijnse motetten, twee Duitse motetten en twee sonates. Het was een visitekaartje waarmee hij een positie als hofkapelmeester in Stuttgart probeerde te bemachtigen, maar dat is hem niet gelukt.

Componist en organist Benedictus Buns trad op zijn zeventiende toe tot het Karmelietenklooster in Geldern. Dat klooster onderhield nauwe banden met de bestuurlijke adel in het katholieke graafschap Boxmeer. Buns schreef hoofdzakelijk vocale muziek, maar in opdracht van graaf Oswald van Bergh ook één bundel met triosonates.

De titel van de bundel, Orpheus Elianus e Carmelo in orbem editus, verwijst naar de profeet Elia, de inspiratiebron van de karmelieten. 

De lutheraan Johann Pachelbel maakte carrière als organist van de Predigerkirche in Erfurt, aan het hof in Stuttgart en als organist van de Sint-Sebalduskerk in Neurenberg. In zijn Suite in G groot (‘Partie’) begint ieder deel met een variatie op de eerste vijf noten van de vioolpartij uit het openingsdeel.

Vom Himmel kam der Engelschar van Johann Schelle – een voorganger van Johann Sebastian Bach in Leipzig – is waarschijnlijk bedoeld als cantate bij de protestantse kerstdienst. Het oorspronkelijke koraal – van de hand van Luther – is grotendeels intact gelaten en dus herkenbaar voor de gemeente.