Het Pražák Quartet speelt Beethoven en Smetana (20.45 uur)

Pas na vijf strijktrio’s begint Ludwig van Beethoven rond zijn achtentwintigste aan zijn eerste strijkkwartet. De lange aanloop heeft te maken met de hooggespannen verwachtingen die muziekkenners tegen het eind van de achttiende eeuw hebben van het genre. Joseph Haydn, de ‘vader van het strijkkwartet’, en Wolfgang Amadeus Mozart hebben het genre al tot het summum van de kamermuziek verheven.

De jonge Beethoven moet even zoeken naar de overtuiging dat hij iets aan de kwartetliteratuur heeft toe te voegen. Maar dat doet hij magistraal met zijn zes kwartetten opus 18, waarvan hier het laatste klinkt: het Strijkkwartet in Bes groot. Van de vier delen is het eerste, Allegro con brio, het meest haydneske. Het hoofdthema is een zigzaggend gebroken akkoord waar Beethoven met hoorbaar plezier mee speelt. Sommige momenten doen denken aan de muzikale humor waar Beethovens oude leermeester Haydn patent op had. Dan volgt een van Beethovens sterkste vroege adagio’s. De kracht zit hem niet in een doorwrochte vorm, maar juist in de eenvoud van de lange lijnen en de simpele aankleding van de stemmen. Het korte Scherzo dat erop volgt, is daarentegen een razend ingewikkeld spel van ritmische verspringingen, loopjes en virtuoze solo’s. Het zwaartepunt ligt in de finale, La malinconia. De titel dekt de lading perfect, zeker waar het gaat om de langzame inleiding.

In de periode dat Beethoven deze muziek schrijft, groeit zijn vermoeden dat zijn gehoorproblemen alleen maar zullen verergeren. Maar de titel zegt ook iets over de revolutionaire weg die Beethoven inslaat: hij wil met zijn muziek niet alleen emoties suggereren, maar ze zo exact mogelijk weergeven.

Bedřich Smetana’s Eerste strijkkwartet in e klein, ‘Uit mijn leven’ was een muzikale reactie op een persoonlijk drama. Een aanhoudende fluittoon in zijn oren was de voorbode van beginnende doofheid, een gegeven dat hij verwerkte in de finale van zijn kwartet. Hij koos expliciet voor het strijkkwartet: ‘vier instrumenten die met elkaar communiceren in een kleine kring van vrienden over wat mij zo ernstig getroffen heeft’.

In elk deel blikt hij terug op belangrijke levensfasen, vandaar de bijnaam ‘Uit mijn leven’. Het eerste deel is gewijd aan ‘mijn hunkering naar kunst in mijn jeugd, romantische gevoelens, verlangen naar iets onuitsprekelijks, en een voorgevoel van naderend onheil…’ Wisselende stemmingen kenmerken dit deel. De dalende kwint in het begin kondigt het toekomstige noodlot aan, gevolgd door een veel lyrischer thematiek. Het tweede deel, Allegro moderato alla Polka, verwijst naar de gelukkige tijd toen hij ‘kwistig danswijsjes voor de jonge garde schreef en zelf bekend stond als een hartstochtelijke danser’. Er zijn twee contrasterende motieven, een luchthartige boerenpolka tegenover een ballroomdans.

Het derde deel, een liefdestafereel, herinnert ‘aan het geluk van mijn eerste liefde voor het meisje dat later mijn vrouw werd’. Na de introductie van de cello zingt de eerste viool een liefdeslied. In een laatste scène blikt Smetana tevreden terug op zijn betekenis voor de Tsjechische nationale muziek, maar dat plezier slaat plotseling om in droefheid ‘door de ramp van de beginnende doofheid, het uitzicht op de trieste toekomst…’. Hierover gaat het vierde deel, dat begint met een temperamentvolle Boheemse dans, die tegen het eind van de finale abrupt afgebroken wordt. De realiteit dringt zich op. Boven een tremolo van de middenstemmen speelt de eerste viool bijna zeven maten lang een onaangenaam scherpe hoge E, ‘het noodlottige gefluit van de hoogste tonen in mijn oor’. Met herinneringsfragmenten uit voorgaande delen lost de muziek geleidelijk op in stilte.