Het Middagconcert: Storioni Trio speelt Brahms

tekst: Hugo Bouma

In 1878 liet de tot dan toe jongensachtige Johannes Brahms voor het eerst zijn karakteristieke baard staan. Bij het naderen van de vijftig begon zijn carrière als componist eindelijk van de grond te komen: zijn langverwachte Eerste symfonie had zich met succes van de zware schaduw van Ludwig van Beethoven weten los te worstelen, waarna er nog een aantal stukken volgden die allen zeer goed werden ontvangen.

Het zelfvertrouwen, waar de componist tot dan toe altijd een gebrek aan had gehad, begon langzaam maar zeker terug te keren, en ook zijn financiële situatie verbeterde aanzienlijk. Uit deze tijd stamt ook het eerste moment dat hij, naast Bach en Beethoven, als één van de ‘drie B’s’ werd bestempeld.

Brahms liet voor deze keer zijn fameuze bescheidenheid varen

Brahms was zelf ook opvallend tevreden over zijn Tweede pianotrio in C groot, en liet voor deze keer zijn fameuze bescheidenheid varen. Hij schreef aan zijn uitgever: ‘Je hebt nog niet eerder zo’n mooi trio van mij gekregen, en je hebt waarschijnlijk in de afgelopen tien jaar zijn gelijke niet gepubliceerd.’ De componist was een nieuwe weg ingeslagen, en de wereld mocht het weten.

Zijn stijl was zich ook aan het ontwikkelen: langzaamaan werd zijn muziek compacter, abstracter en minder breedsprakig. Vaak veranderen ideeën die eerst als begeleiding te horen zijn gaandeweg in volledige thema’s – en vice versa. Als in een legpuzzel valt alles uiteindelijk op z’n plek. 

Ook karakteristiek voor de latere Brahms is een bepaalde ritmische dubbelzinnigheid, waardoor het soms lijkt alsof de spelers het niet eens zijn over waar precies de maatstreep staat. 

In de eerste maten vat Brahms al gelijk samen hoe de rest van het stuk zich gaat ontwikkelen: de viool en de cello vormen een eenheid met het eerste thema, waarna de piano er meteen op alle fronten – ritmisch, thematisch, harmonisch – tegenin gaat.

Het gehele eerste deel stroomt over van ideeën, die vaak óf voor de strijkers zijn, óf voor de piano, maar zelden samen. Het langzame tweede deel is een thema met variaties, en ook hier vormen de viool en de cello een eenheid tegenover de piano. Brahms’ fascinatie met Hongaarse volksmuziek is duidelijk te horen in het slepende ritme.

Hierop volgt een zenuwachtig Scherzo, met in het midden een lyrische adempauze. De afsluitende Finale doet haar karakteraanduiding ‘giocoso’ (speels) eer aan: met de grootste vingervlugheid rijgt Brahms zijn ideeën aan elkaar zonder zich ergens te verliezen in intellectuele zwaarmoedigheid.

Moeiteloos. Zo valt het leven van Felix Mendelssohn samen te vatten. Geboren in een welgesteld milieu, aantrekkelijk, intellectueel begaafd, sociaal vaardig, gelukkig getrouwd en bij leven succesvol – in ieder opzicht brak hij met het romantische ideaal van de getormenteerde kunstenaar. Ook zijn muziek klinkt altijd moeiteloos, beheerst en opgeruimd.

Door dit vermeende gebrek aan diepgang werd een groot deel van zijn oeuvre na zijn dood lange tijd genegeerd, met slechts enkele uitzonderingen. Een van deze uitzonderingen was dit Eerste pianotrio in d klein, dat door zijn combinatie van toegankelijkheid en virtuositeit altijd een favoriet bleef op concertprogramma’s.

Niemand minder dan Robert Schumann schreef in een recensie van dit werk: ‘De storm van de afgelopen jaren is eindelijk gaan liggen, en er moet worden toegegeven dat zij enkele parels heeft doen aanspoelen. […] Mendelssohn is de Mozart van de negentiende eeuw, de briljantste der muzikanten, degene die de tegenstrijdigheden van deze tijd het helderste voor zich ziet, en de eerste die ze weet op te lossen.’

Op aanraden van zijn vriend en collega-componist Ferdinand Hiller bracht Mendelssohn uitgebreide wijzigingen aan in de pianopartij. Met name in het vierde deel werd deze veel virtuozer, en meer in de lijn met de ‘nieuwe pianoschool’ van componisten als Frédéric Chopin en Franz Liszt.

Op moderne vleugels is daarom voorzichtigheid geboden, teneinde de strijkers niet te overstemmen met pianogeweld. Het cantabile van de cello in de openingsmaten krijgt al gelijk een stormachtige begeleiding van de piano. Het hele deel wekt de indruk van één lange melodie, organisch en evenwichtig.

Hierop volgt een ingetogen en beheerst Andante, in lijn met het genre waar de componist zo sterk in was: het ‘Lied zonder woorden’. Even gebruikt hij in het midden wat duisterder tinten, maar dit is slechts van korte duur. Het Scherzo is vliegensvlug en sprankelend. Van de spelers wordt de grootste technische vaardigheid vereist, om de muziek zo moeiteloos te laten klinken zoals zij bedoeld is.

Ten slotte laat de componist in de Finale horen hoeveel klank een pianotrio eigenlijk kan voortbrengen: met name door het pianovuurwerk klinken drie instrumenten hier als een heel orkest zonder echter ergens gewelddadig te worden. Het blijft immers Mendelssohn: aristocratisch, gepolijst, Felix – gelukkig.