Het Middagconcert: Ronald Brautigam speelt Schubert op fortepiano

De Impromptu’s – de naam is afgeleid van het Franse woord ‘impromptu’ dat ‘geïmproviseerd’, ‘onvoorbereid’ betekent – kwamen in het najaar van 1827 op papier. In totaal schreef Schubert er destijds acht; de eerste vier kennen we nu als opus 90 (D 899), de andere als opus 142 (D 935). Alleen de eerste twee verschenen in 1827 in druk. Wellicht heeft Schubert de titel van deze fraaie ‘improvisaties’ ontleend aan de werken van zijn Tsjechische collega Jan Václav Voříšek, die de naam al eerder voor zijn muzikale invallen gebruikte. De Impromptu’s D 935 verschenen pas in 1839 in druk; uitgever Diabelli droeg ze op aan Franz Liszt. Robert Schumann wijdde destijds lovende woorden aan de vier karakterstukken in een recensie. Hij kon zich goed voorstellen dat de vier delen samen een sonate vormden. De eerste twee impromptu’s vond hij op en top Schubert, ‘wie wir ihn kennen in seiner unerschöpflichen Laune, wie er uns reizt, und täuscht und wieder fesselt’. Nummer een (in f klein) – een werk dat inderdaad een fraaie opening van een sonate zou kunnen zijn - was volgens Schumann in een ‘lijdensuur’ geschreven ‘nadenkend over het verleden’; nummer twee (As groot) ‘heeft een meer beschouwend karakter’. In de derde impromptu va­rieert Schubert op een bekend thema uit zijn theatermuziek voor Rosamunde, iets wat hij ook al deed in zijn Strijkkwartet in a klein, D 804. De vierde impromptu is een speelse en capricieuze afsluiting.

Nadat hij zich in 1815 voor het eerst aan een pianosonate had gewaagd, zou Schubert gedurende zijn korte leven zich veelvuldig met het genre bezighouden. Hij schreef in totaal zo’n twintig sonates of aanzetten daartoe. Grote inspiratiebron was Ludwig van Beethoven (1770-1827), maar aan diens vormbesef en harmonie¬behandeling gaf hij meestal een eigen draai. Bovendien, zo stelde collega Robert Schumann vast in 1835, klinkt Schuberts pianomuziek (meer dan die van Beethoven) geheel ‘aus der Tiefe des Klaviers heraus’ en had Franz een speciaal oog voor ‘die feinsten Empfindungen, Gedanken, ja Begebenheiten und Lebenszustände’ […] ‘Wat hij ziet met zijn oog, beroert met zijn hand, verandert in muziek.’ Alle kenners zijn het erover eens dat de drie piano¬sonates uit september 1828 de bekroning vormen van Schuberts ontwikkeling op dit gebied.

Schubert laatste sonate is geen virtuoos showstuk. Integendeel. De Sonate in Bes groot is zoals een musicoloog schreef, ‘een rustige finale, een samenvatting van al Schuberts innerlijke en stille krachten’. De componist koos niet voor een snel openingsdeel maar voor een ‘Molto moderato’. De spanning die Beethoven in veel van zijn sonates ontketent, ontbreekt hier: alles lijkt te draaien om nuance, zangerigheid en expressie. Ingetogen is ook het tweede deel in cis klein; het scherzo ‘con delicatezza’ is licht en zacht. Het afsluitende Allegro ma non troppo houdt het midden tussen een rondo- en een sonatevorm. Schumann zal ook aan dit deel gedacht hebben toen hij in zijn recensie over deze pianistische zwanenzangen schreef dat Schubert ‘nooit verlegen was om een vervolg’. ‘Immer musikalisch und gesangreich rieselt es von Seite zu Seite wieder… Wohlgemut und leicht und freundlich schließt er dann auch, als könnte er Tages darauf wieder von neuen beginnen.’

Van opnieuw beginnen kwam het niet meer. Nadat Schubert het werk op 26 september 1828 voltooide en zich nog kon buigen over zijn fameuze Strijk­kwintet, betrad hij spoedig het ‘rijk van de eeuwige schoonheid’. In november begroeven zijn bedroefde vrienden hem op een steenworp afstand van Beethovens graf en vermeldden op de het grafmonument de omstreden woorden: ‘Der Tod begrub hier einen reichen Besitz, aber noch schönere Hoffnungen’.