Het Middagconcert: Ronald Brautigam met Mozart, Schubert en Chopin

Zoals uit zijn brieven blijkt bezat Wolfgang Amadeus Mozart een kinderlijk-humorvol karakter. Ook door zijn ietwat losbandige leven lukte het hem niet, in tegenstelling tot Ludwig van Beethoven, respect te verwerven in gezaghebbende adellijke kringen. En anders dan Beethoven, wiens begrafenis heel Wenen op de been bracht, werd Mozart ’s nachts – vanwege zijn notoire geldgebrek – in een massagraf onder de grond gestopt. 

Mozart had in 1778, toen hij de piano-variaties Ah, vous dirai-je, maman componeerde, geen goede tijd. Teruggekeerd van succesvolle concertreizen naar Mannheim en Parijs moest hij in zijn geboortestad Salzburg als violist werken, terwijl hij vooral als pianist wilde optreden en eigenlijk opera’s wilde schrijven.

De twaalf variaties zijn gebaseerd op een Frans kinderliedje uit de achttiende eeuw. In dit lied zegt een kind tegen zijn moeder dat het haar wil vertellen wat hem dwarszit: zijn vader vindt dat hij verstandig moet zijn terwijl hij eigenlijk van snoep houdt. De melodie werd in diverse landen populair: in Duitsland (Heute kommt der Weihnachtsmann), in Nederland (Altijd is Kortjakje ziek) en zelfs in Hongarije, Spanje en Griekenland. In Mozarts handen ontwikkelt zich vanuit een simpele melodie een meesterwerk.

Toen Franz Schubert in 1819 zijn Sonate in A groot componeerde, was hij 22 jaar oud. Hij was het internaat ontvlucht, had zijn plannen om net als zijn vader leraar te worden opgegeven, en had voor een bestaan als componist gekozen. Het ‘singende, klingende’ Wenen had hem reeds tot talrijke liederen geïnspireerd, maar ook tot veel instrumentale werken.

Terwijl hij met zijn liederen in zijn geboortestad een zekere populariteit had bereikt, kregen zijn instrumentale werken pas later, na zijn dood in 1828, meer bekendheid. Zo werd de Sonate in A groot pas in 1829 gepubliceerd, en zijn grote symfonieën in C groot en de Achtste symfonie (‘Unvollendete’) zelfs pas meerdere decennia na zijn dood. Zijn laatste pianosonates vonden pas in de tweede helft van de twintigste eeuw door pianist Alfred Brendel ingang in de concertzalen.

Schubert had het met zijn instrumentale werken, zijn kamermuziek, klaviersonates en symfonieën na de gigant Beethoven in Wenen zwaar.Niettemin kan Schuberts Sonate in A groot wedijveren met de pianosonates van Beethoven. De drie delen zijn gebaseerd op melodieuze thema’s, maar bevatten ook stormachtige en pianistisch uitdagende episoden, vooral in de snelle hoekdelen.

En er zijn veel momenten die ons bij Schubert steeds weer ontroeren: de spontane stemmingswisselingen, het voortdurende verschieten van kleur in de vorm van vaak abrupte tegenstellingen van helder majeur en somber mineur. In het ingetogen middendeel Andante is dit bijzonder duidelijk te horen. De melodieuze, zingbare thema’s van de pianosonate herinneren eraan dat Schubert een begenadigd liedcomponist was.

In tegenstelling tot zijn tegenpool Franz Liszt was Frédéric Chopin geen liefhebber van openbare optredens. Hij was een timide, introverte persoonlijkheid wiens virtuositeit zich meer manifesteert in verfijnde ornamenten dan in theatrale effecten. In Chopins oeuvre vinden we bijna geen werken met programmatische titels.   Hij componeerde ballades, mazurka’s, walsen, polonaises, scherzo’s, preludes en nocturnes. Wellicht was Liszt in zijn tijd de meest bewonderde pianist en componist, maar Chopin was de meest geliefde. Tot op heden houden veel mensen van Chopin vooral vanwege zijn nocturnes – ingetogen nachtstukken, waarvan hij er vanaf zijn negentiende tot vier jaar voor zijn vroege dood in 1849 in totaal 21 gecomponeerd heeft.

Chopins ballades, hij heeft er vier geschreven, refereren aan een vorm met een dramatisch-verhalend karakter. Zijn Eerste ballade in g klein uit 1835 is volgens biografen geïnspireerd door een toneelstuk van zijn Poolse landgenoot Adam Mickiewicz (1798-1855) – het verhaal van de oorlog tussen de moslims en de christelijke Spanjaarden. Dit is echter voor het begrijpen van Chopins muziek niet van belang. Het gaat om een puur volgens muzikale principes geconcipieerd werk.

De Twee nocturnes schreef Chopin eveneens in 1835, in Parijs waar de Poolse pianist en componist zich een paar jaar daarvoor gevestigd had. Dromerige arpeggio’s in de linkerhand met daarboven uitstijgende gedragen melodieën kenmerken beide stukken. Het eerste staat in donker cis klein, het tweede in zijn zonnige pendant Des groot.

De Barcarolle in Fis groot ontstond enkele jaren voor Chopins dood tijdens een vakantie met zijn geliefde, de schrijfster George Sand, in Nohant. Waarschijnlijk waren Sands verhalen over haar bezoek aan Venetië en zijn gondels (‘barca’ = ‘gondel’) Chopins inspiratiebron. Chopins Barcarolle onderscheidt zich gunstig van het genre van het gondellied, toentertijd erg populair. Deze meeslepende compositie, waarin de componist zich overgeeft aan zijn tegenstrijdige gevoelens, groeit uit tot een ‘geheimzinnig en diepgravend’ -fantasiestuk à la Chopin, aldus vakbroeder Maurice Ravel.