Het Middagconcert: Quirine Viersen en Enrico Pace

Zijn meest vruchtbare compositietijd noemde Robert Schumann de periode waarin hij de Soiréestücke, later bekend geworden als Fantasiestücke, opus 73, schreef. Zijn opera Genoveva had hij net voltooid, evenals een paar grote koorwerken.

De drie miniaturen – fraaie duo’s voor klarinet en piano die al spoedig ook in versies voor viool of cello en piano werden gedrukt – zagen het licht in niet meer dan twee dagen, in februari 1849. En ze vormen de opmaat voor een totaal van vier kleinschalige fantasieduo’s voor een blazer of strijker met piano datzelfde jaar. 

Zijn meest vruchtbare compositietijd noemde Robert Schumann de periode waarin hij de Soiréestücke, later bekend geworden als Fantasiestücke, opus 73, schreef. Zijn opera Genoveva had hij net voltooid, evenals een paar grote koorwerken. De drie miniaturen – fraaie duo’s voor klarinet en piano die al spoedig ook in versies voor viool of cello en piano werden gedrukt – zagen het licht in niet meer dan twee dagen, in februari 1849. En ze vormen de opmaat voor een totaal van vier kleinschalige fantasieduo’s voor een blazer of strijker met piano datzelfde jaar.

De drie fantasieën van opus 73 roepen verschillende sferen op met een toenemende intensiteit. Het melancholieke eerste deel is teder en introvert. Het levendigere tweede deel is meer naar buiten gericht en het opgewonden laatste deel is soms ronduit onstuimig. Van alle drie de delen valt de perfecte balans op tussen klarinet – hier cello – en piano: het gaat om levendige, schumanneske dialogen als tussen twee personages.

De drie fantasieën van opus 73 roepen verschillende sferen op met een toenemende intensiteit. Het melancholieke eerste deel is teder en introvert. Het levendigere tweede deel is meer naar buiten gericht en het opgewonden laatste deel is soms ronduit onstuimig.

Van alle drie de delen valt de perfecte balans op tussen klarinet – hier cello – en piano: het gaat om levendige, schumanneske dialogen als tussen twee personages.  

Een meesterlijk vakmanschap en blakend zelfvertrouwen spreken uit de sonate voor piano en cello, opus 102 nr. 1. Ludwig van Beethoven had reeds drie cellosonates gecomponeerd en kende het genre goed.

Acht jaar na voltooiing van de Derde cellosonate, de Sonate in A groot, opus 69, bevond de componist zich overigens wel in een nieuwe situatie. Zijn doofheid was in 1815 een groot en niet te ontkennen probleem geworden. Beethoven trok zich steeds meer terug uit het openbare leven en zette zich aan gecompliceerdere werken waarin de befaamde late strijkkwartetten zich al aankondigen.

Een kluizenaar was hij echter niet. Nog regelmatig onderhield hij contact met gravin Maria von Erdödy, met wie hij sinds 1803 bevriend was. Ze noemde hem in een vriendschappelijke brief ‘Apollo’s meest befaamde zoon en de eerste meester van muziek’, en nodigde hem uit om in de zomer weer eens langs te komen in het buitenhuis van de familie Erdödy in Jedlersee.

Beethoven kwam, en trof daar ook de cellist Joseph Linke aan. Voor hem schreef hij de twee sonates opus 102, die evenwel aan Maria werden opgedragen.

‘Freie Sonate’ is de ondertitel die Beethoven aan het manuscript van nr. 1 had toegevoegd. Wellicht duidde hij op een romantische vrijheid van expressie. De vorm is in elk geval ongebruikelijk: twee snelle delen worden elk door een langzame introductie voorafgegaan.

‘Dolce cantabile’ presenteert de cellist een gemoedelijk golvende melodie, die door de piano wordt overgenomen. Lange trillers getuigen verderop van gelukzaligheid. Het Allegro vivace is strenger van karakter maar niet minder optimistisch, al leiden de vele accenten tot een wilde rit.

Het daaropvolgende Adagio heeft het karakter van een intermezzo, waarbij de onvoorspelbare modulaties de verwachting doen stijgen voor wat komen gaat. Het blijkt een opgewekt tweede Allegro vivace waarin soms plots aan de handrem wordt getrokken.

Twee cellosonates schreef Johannes Brahms, met een pauze ertussen van ruim twintig jaar. Zo intiem en elegisch van toon als de eerste sonate is, zo heftig en gepassioneerd gaat het eraan toe in nummer twee.

In de tussentijd had Brahms zijn vier symfonieën voltooid, en dat verklaart misschien het expansieve karakter van deze Tweede sonate in F groot, opus 99. Brahms componeerde het werk in 1886 tijdens een gelukkige zomervakantie aan het meer van Thun in Zwitserland.

In zijn achterhoofd had hij vermoedelijk het spel van de jonge virtuoos Julius Klengel, waarvan hij zeer onder de indruk was. ‘Ik had al gehoord over uw fenomenale techniek, maar zulke wonderen had ik op uw instrument niet voor mogelijk gehouden’, zei hij tegen de cellist uit Leipzig.

Aangemoedigd door deze ‘wonderen’ laat Brahms de cello uitpakken met grote intervalsprongen, cantilenes in het hoge register en een zingend pizzicato. Met zijn turbulente eerste en derde deel, de plechtig voorbijtrekkende processie van het langzame deel (een Adagio met uitgesproken andante­karakter) en de volksliedachtige finale is de Tweede cellosonate rijk aan contrasten en jongensachtig elan.