Het Middagconcert: Pražák Kwartet & Dana Zemtsov

Tussen Wolfgang Amadeus Mozarts andere ‘rijpe’ strijkkwartetten is het Strijkkwartet in D groot, KV 499 een wat vreemde eend in de bijt. Hij schreef het wellicht als goedmakertje voor de bevriende componist Franz Anton Hoffmeister. Die was begin 1785 een uitgeverij begonnen, gespecialiseerd in kamermuziek voor de Weense amateurmusicus. Vrijwel onmiddellijk vroeg hij Mozart drie pianokwartetten voor hem te componeren. Het eerste, het Pianokwartet in g klein, KV 478 vond Hoffmeister echter ‘te moeilijk’ en ook nummer twee, het Pianokwartet in Es groot, KV 493, hoewel technisch minder veeleisend, werd door hem niet gepubliceerd.

Tot een derde pianokwartet is het nooit gekomen, maar met het zonnige en transparante Strijkkwartet in D groot moet Hoffmeister buitengewoon tevreden zijn geweest. Al een maand na de voltooiing op 17 augustus 1786 kwam hij met de eerste uitgave. Het kwartet dankte zijn populariteit destijds waarschijnlijk vooral aan het tweede deel, het menuet. Het is het type gestileerde boerendans dat bij het Weense publiek bijzonder geliefd was.

Het spel met de vier stemmen heeft Mozart verleid tot een uitgekiende contrapuntische structuur. Zo verkent hij in het openingsdeel de vele mogelijkheden van één enkel thema. In de finale zijn maar liefst drie verwante themagroepen verwerkt. Er ontstaan zeer diverse motieven, waarmee de componist stoeit en die hij met zijn meesterlijke vormbeheersing in het gareel weet te houden. De altviool kreeg in dit kwartet een prominente partij; het was het instrument dat Mozart zelf in het strijkkwartet bespeelde.

Voor Anton Bruckner, componist van monumentale symfonieën en religieuze werken, was de intieme kamermuziek niet het medium waarin hij zich het beste kon uitdrukken. Afgezien van een Strijkkwartet in c klein, een probeersel van de eeuwige – toen al achtendertigjarige – student dat hij zelf niet voor publicatie geschikt achtte, is het Strijkkwintet in F groot zijn enige kamermuziekwerk van betekenis.

Het werk lijkt wel een symfonie voor slechts vijf instrumenten: in zo’n drie kwartier trekt Bruckner een machtig en contrastrijk bouwwerk op waarin breed uitgesponnen melodieën tot een hechte samenklank worden verweven. Met zijn gevoelige lyriek vormt het Adagio het emotionele hart van het werk.

De opdrachtgever was Joseph Hellmesberger, violist, dirigent en directeur van het Weense conservatorium. In 1861 had hij de componist om een strijkkwartet gevraagd dat hij met zijn eigen kwartet kon uitvoeren. Pas in december 1878, tussen de revisie van zijn Vierde symfonie door, kwam Bruckner ertoe aan het werk te beginnen. Niet een kwartet, maar een kwintet met een tweede altpartij was het resultaat.

Overigens vond Hellmesberger het werk te moeilijk: het volksliedachtige Scherzo, met zijn scherpe ritmische accenten, beschouwde hij zelfs als onspeelbaar. Bruckner componeerde daarop een nieuw, eenvoudiger Intermezzo. Toen het kwintet werd uitgegeven, verving hij dit tweede deel alsnog door het oorspronkelijke Scherzo.