Het Middagconcert op Dinsdag: Navarra Kwartet & Guy Johnston

tekst: liesbeth houtman

Ruim een dozijn strijkkwartetten schreef Franz Schubert tussen 1811 en 1816 als jonge aanstormende componist. Daarna volgde een adempauze van acht jaar en met drie ‘rijpe’ en sublieme werken zette hij vervolgens de kroon op zijn kwartetoeuvre.

Tussendoor begon de 23-jarige componist in 1820 aan een strijkkwartet in c klein, waarvan hij alleen het eerste deel, Allegro assai, voltooide. Weliswaar kwamen nog eenenveertig maten van een Andante tot stand, maar toen hield hij het voor gezien. 

Naar de reden kunnen we slechts gissen. Had Schuberts aarzeling misschien te maken met het feit dat hij met dit werk de sprong waagde van zijn vroege op de amateurmusicus toegesneden kwartetten naar het professionele circuit?

Hoe dan ook: de Quartettsatz in c klein, D 703 is zo rijk aan contrasten en ritmische en melodische vondsten dat het deel prima op eigen benen kan staan. Met drie elementen vertelt Schubert een prachtig en intens verhaal: een rusteloos eerste thema waaruit een sierlijke melodie ontstaat, waarna de muziek van majeur naar mineur verschiet en er opnieuw een lieflijk thema klinkt.

Schuberts Strijkkwintet in C groot, D 956 is een ongelooflijk intens en persoonlijk werk, waarvan tegenwoordig niemand de genialiteit zal betwisten. Schubert voltooide het enkele weken voordat hij op 19 november 1828 stierf aan syfilis, nog maar 31 jaar oud. Het lijkt of heel zijn korte, bewogen leven in het werk is samengevat. Innige lyriek en heftige uitbarstingen, ingetogen blijdschap en diepe smart wisselen elkaar in hoog tempo af.

Je kunt je dan ook nauwelijks voorstellen dat juist dit werk bijna aan de aandacht was ontsnapt. Begin oktober 1828 stuurde Schubert het aan zijn uitgever. Die zag niets in het kwintet en liet de componist koeltjes weten dat hij liever wat vocale werken en pianostukken zag komen. Pas op 17 november 1850 ging het Strijkkwintet in C groot – het enige strijkkwintet dat Schubert schreef – in verkorte vorm in de Weense Musikverein in première, waarna drie jaar later de eerste uitgave volgde.

In plaats van de sinds Wolfgang Amadeus Mozart gebruikelijke kwintetbezetting met twee altviolen koos Schubert voor een tweede cello. Ook Luigi Boccherini deed dit al, maar waarschijnlijker is het dat Schubert zich liet inspireren door de Franse componist George Onslow, een tijdgenoot die hij bewonderde en die verschillende kwintetten met twee cello’s schreef. Door de extra cello krijgt het werk zijn donkere, bijna orkestrale klank. Sommige passages zijn zo duister van karakter dat je bijna zou denken dat Schubert zijn naderende einde moet hebben voorzien.

De eerste viool en tweede cello omspelen het thema dat door de drie middenstemmen – tweede viool, altviool en eerste cello – wordt voorgedragen. In het monumentale openingsdeel pakt Schubert uit met maar liefst drie thema’s. Via het woeste Scherzo rondt hij af met een energiek en ogenschijnlijk onbekommerd Allegretto, waarin elementen doorklinken van de Hongaarse volksmuziek.

Het Strijkkwintet in C groot is zo rijk aan melodische, harmonische en ritmische vondsten dat je elke keer als je het stuk hoort weer nieuwe nuances ontdekt. Hieruit blijkt wel dat de componist, hoewel waarschijnlijk fysiek uitgeput, compositorisch en mentaal nog lang niet was uitgezongen. Veelbetekenend is dan ook de tekst van Franz Grillparzer die Schuberts vrienden in zijn grafsteen lieten graveren: ‘De kunst begroef hier een rijk bezit, maar nog mooiere verwachtingen.’