Het Middagconcert op Dinsdag: Camerata RCO

Tekst: Paul Janssen

‘Camerata RCO is voor ons een soort speeltuin,’ zegt klarinettist Hein Wiedijk (op de foto tweede van links) over het ensemble bestaande uit leden van het Koninklijk Concertgebouworkest.

‘Met het orkest spelen we vaak het grote klassieke en romantische repertoire en dan is het erg leuk om minder voor de hand liggende kamermuziek te spelen die wij op een of andere manier ondergewaardeerd vinden. Dat is bijvoorbeeld het geval met de Oostenrijker Anton Webern.

Zijn naam jaagt nog altijd veel mensen schrik aan, maar vooral zijn vroege werken zijn prachtig romantisch. Misschien wat anders en gecomprimeerder dan het werk van Brahms of Dvořák maar het is wel degelijk duidelijk dat hij zijn wortels in de negentiende eeuw heeft. Vandaar dat we zijn Langsamer Satz spelen. Het is prachtige muziek die hij schreef voordat hij onder invloed van Arnold Schönberg steeds atonaler ging schrijven.’

De Langsamer Satz is een jeugdwerk van Webern. Het werk dook pas op na zijn dood. Hij schreef het eendelige werk, misschien ooit gepland als langzaam deel voor een compleet strijkkwartet, in de zomer van 1905 na een idyllische vakantie in Waldwinkel met zijn nicht en geliefde Wilhelmine Mörtl die in 1911 zijn echtgenote zou worden.

In zijn dagboeken is Webern lyrisch over deze perio­de. Zo schrijft hij bijvoorbeeld: ‘We hadden een paar heerlijke uren deze namiddag. Toen de avond viel huilde de hemel bittere tranen, maar ik liep met Wilhelmine langs de weg. Een jas beschermde ons beiden. Onze ­liefde steeg tot oneindige hoogten en vulde het universum.’

Weer thuis schreef hij de Lang­samer Satz. En zoals zijn woorden liefdesproza zijn is deze muziek liefdesmuziek. Pure Laatromantiek vol meeslepende melodielijnen waarin de invloed van Wagner, Strauss en ook Brahms hoorbaar is en waar slechts af en toe een hint klinkt van de weg die Webern later zou gaan.

‘Het Terzetto van Dvořák behoort ook tot de muziek die we als Camerata RCO graag op het programma zetten’, licht Wiedijk toe. 'Dvořák behoeft natuurlijk geen introductie, maar hij schreef af en toe werken voor een minder voor de hand liggende bezetting. Alleen worden juist die werken tegenwoordig niet zo veel meer uitgevoerd. En dat is jammer, want het is op en top Dvořák.’

De Tsjech Antonín Dvořák schreef niet alleen grootse symfonieën en meeslepende opera’s, maar schreef ook regelmatig onderhoudende werken voor huiskamergebruik. Soms zelfs voor eigen plezier en dat van goede vrienden. Zo ontstond ook het wonderlijk groots opgezette Terzetto in C groot, opus 74.

Dvořák schreef het in krap een week tijd in januari 1887. Het was bedoeld voor een huiskameruitvoering met Dvořák zelf op altviool en twee goede vrienden, de violist Jan Pelikan van het Nationaal Theater Orkest en diens leerling Josef Kruis. Het probleem was alleen dat Dvořák de talenten van de amateurviolist Kruis te hoog had ingeschat.

Hij kon het werk niet spelen. Het Terzetto bleef voor die gelegenheid onuitgevoerd en de componist schreef snel een tweede Terzetto dat veel eenvoudiger was. Dit opus 75a werd later gepubliceerd onder de titel Romantische stukken in een bewerking voor viool en piano.

Het vierdelige Terzetto, opus 74 begint met een kalme inleiding die naadloos overgaat in een Larghetto. Na een volks Scherzo volgt een thema met tien variaties dat uiteindelijk verrassend in een stoer c mineur eindigt. 

‘Mozarts fameuze Klarinetkwintet spelen is natuurlijk in tegenspraak met de voorkeur van Camerata RCO voor minder bekende muziek, maar Wolfgang Amadeus Mozart is mijn lievelingscomponist nummer één,’ zegt Wiedijk. ‘In het bijzonder als de klarinet een rol speelt. Mozart heeft het instrument immers volwassen gemaakt en het een paar prachtige solopartijen gegeven.’

Mozarts aandacht voor de klarinet danken we vooral aan zijn goede vriend Anton Stadler. De klarinet was in Mozarts tijd een noviteit en Stadler was een uitstekend klarinettist die speelde in het Hoforkest van Wenen. Al in 1784 maakte hij kennis met Mozart toen hij de eerste klarinetpartij speelde in de Serenade, KV 361.

Mozart, gecharmeerd van het spel van Stadler, ging de klarinet steeds meer toepassen in zijn werk. Ook het Klarinetkwintet in C groot, KV 581 dat Mozart voor Stadler schreef behoort tot de parels in het klarinet- en kamermuziekrepertoire. Het ontstond in 1789 en beleefde zijn première op 22 december in het Burgtheater tijdens een benefietconcert voor ‘musici, weduwen en wezen’ met Stadler in de hoofdrol en Mozart zelf waarschijnlijk als altviolist.

Hoewel de delen van het kwintet destijds zoals te doen gebruikelijk onderbroken werden door aria’s en allerhande andere muzikale ‘circusacts’ is het kwintet een coherent werk dat gebaat is bij een ononderbroken uitvoering. Het begint met een traditioneel Allegro in sonatevorm dat de dualiteit tussen de klarinet en de strijkers op speelse wijze schetst.

In het langzame tweede deel benut Mozart alle lyrische aspecten van het instrument en laat hij de klarinet dit Larghetto in een driedelige liedvorm grotendeels domineren. In het Menuet en vooral in het tweede trio schetst Mozart de meer folkloristische aspecten van het instrument en in de finale, niet het gebruikelijke rondo maar een overzichtelijk thema met variaties, is het vooral het virtuoze aspect van de klarinet, en dus van Stadler, dat op de voorgrond treedt.