Het Middagconcert op derde kerstdag: Von Eckardstein in Chopin

Frédéric Chopin is nog geen twintig wanneer hij de laatste hand legt aan zijn twee vrijwel gelijktijdig ontstane pianoconcerten. Zijn talent is in zijn vaderland Polen niet onopgemerkt gebleven. Maar zijn groeiende reputatie en de beklemmende politieke situatie – de toenemende Russische agressie – dragen er toe bij dat emigratie steeds aantrekkelijker lijkt.

In september 1831 arriveert hij in Parijs met in zijn koffer onder meer de twee nog niet uitgegeven pianoconcerten. Pianist nummer één, tevens componist, in de Franse hoofdstad is dan de Duitser Friedrich Kalkbrenner (1785-1849). Ook Chopin, die meent dat hij zelf als concertpianist nog veel kan leren, maakt kennis met deze Kalkbrenner en vraagt hem of hij bij hem les kan krijgen. Dat kan, maar hij krijgt te horen dat hij dan wel aan een periode van minstens drie jaar moet denken.

Chopin slaat dit aanbod bij nader inzien af, ook op advies van zijn vrienden die denken dat de extraverte stijl van de ‘Paganini van de piano’ waarschijnlijk niet bij hem zou passen. Zo bleef Chopin de onvervalste schepper van een uit duizenden te herkennen schrijfwijze voor piano: een combinatie van gloed en elegantie. Waarbij muzikale ornamentiek in de vorm van geraffineerde omspelingen en arabesken (sierlijk slingerende motieven) er toe bijdraagt dat de sfeer van aristocratische salons zelden helemaal afwezig is.

Kalkbrenner vat de beslissing van zijn 22 jaar jonge vakbroeder sportief op, tot diens grote opluchting. Chopin besluit daarop zijn Eerste pianoconcert in e klein, wanneer dat twee jaar later wordt gepubliceerd, aan hem op te dragen.

Net als zijn andere concert mist dit werk de aan de traditie ‘verplichte’ cadens, normaliter bij uitstek de plaats waar een solist kan uitpakken. Vermoedelijk was Chopin zich ervan bewust dat de pianist zich hier al zo sterk op de voorgrond bevindt – mede door de bescheiden rol van het orkest – dat het gevaar zou kunnen ontstaan te lang in hetzelfde kringetje rond te draaien.

Chopin gaf het tweede deel van het Pianoconcert in e klein de titel Romance en schreef strijkers ‘con sordino’ (met demper) voor. In een van zijn brieven spreekt hij over ‘dromen in het mooie voorjaar, maar wel in de maneschijn’. Voor de finale kon hij het niet stellen zonder een hommage aan zijn vaderland in de vorm van een Poolse dansvorm, een zogenoemde ‘krakowiak’, levendig van karakter, met onregelmatige ritmische accenten.

Franz Schubert had tussen 1813 en 1818 zes prachtige symfonieën gecomponeerd, maar ze bezaten een lichtheid die hem niet meer beviel. Hij wilde grootschaligere en diepgravendere vormen kunnen maken. In het najaar van 1822 ondernam hij een nieuwe poging, zonder dat iemand dit wist.

Toen Schubert enkele maanden later een erediploma ontving van de Musikverein Graz gaf hij zijn vriend Anselm Hüttenbrenner, als componist en dirigent verbonden aan de Musikverein, als dank een partituur van zijn nieuwe symfonie. Onvoltooid weliswaar, maar een meesterwerk en van een volwassenheid die een heel nieuwe fase in Schuberts oeuvre aankondigde. Toch deed Hüttenbrenner er niets mee.

Schuberts ‘Onvoltooide’ stelt ons voor raadsels. Het is onbekend hoeveel delen Schubert voor ogen had. Of waarom hij niemand vertelde over deze symfonie. Ook is onbekend hoeveel delen Schubert precies aan Hüttenbrenner heeft gegeven en waarom die zelfs na Schuberts dood nog bleef verzwijgen wat hij in zijn bezit had. Pas in 1865 bemachtigde dirigent Johann von Herbeck de twee voltooide delen en voerde hij ze uit.

In de ‘Onvoltooide’ horen we ­Schuberts antwoord op Beethoven. Was de laatste een meester in het construeren van symfoniedelen uit kleine bouwstenen, zo dacht Schubert in volledige, afgeronde melodieën. Die eigenschap weet hij in de ‘Onvoltooide’ weergaloos te benutten. De melodieën bezitten een grote emotionele lading die de symfonie voortstuwt. Wanneer ze met elkaar wedijveren en elkaar afbreken leidt dat tot dramatische ontwikkelingen. Zo vond Schubert een heel persoonlijke romantische symfonievorm uit. Beethovens meer motivische benadering, schijnbaar het eindpunt van de klassieke symfonie, zou pas later weer worden opgepakt.