Het Middagconcert op Derde Kerstdag: Tsjaikovski

Tekst: Marco Nakken

Pjotr Iljitsj Tsjaikovski componeerde de Valse-Scherzo, opus 34 in de eerste maanden van 1877 voor de violist Iosef Kotek, die een van zijn favoriete studenten aan het conservatorium van Moskou was geweest.

Na zijn afstuderen in 1876 trad Kotek als ‘huisviolist’ in dienst van de schatrijke weduwe Nadezjda von Meck. Het eerste (schriftelijke) contact tussen haar en Tsjaikovski is door de bemiddeling van Kotek tot stand gekomen.

Het was het begin van een zeer vertrouwelijke en uitgebreide correspondentie die dertien jaar heeft geduurd. Mevrouw Von Meck loste Tsjaikovski’s schulden af en bood hem een ruim jaargeld aan. De enige voorwaarde was dat zij elkaar nooit daadwerkelijk zouden ontmoeten.

Ten tijde van de compositie van Valse-Scherzo was Tsjaikovski kortstondig, maar hevig verliefd op Kotek: ‘Het enige dat ik verlang is dat hij weet dat ik oneindig veel van hem houd en dat ik hem als een welwillende despoot kan aanbidden... We hebben over het stuk gesproken dat hij bij mij besteld heeft,’ schreef hij in januari in een brief aan zijn broer Modest.

Valse-Scherzo heeft een liedvorm: A-B-A. In de A-sectie overheerst het scherzo-karakter. Het springerige eerste thema met zijn gerepeteerde staccato noten wordt begeleid door pizzicato’s van de strijkers. Pas met de komst van het tweede thema, dubbelgrepen tegenover een telkens herhaalde kwint, doen de houtblazers hun intrede.

De melancholieke B-sectie, waarin op het Vioolconcert vooruit wordt gelopen, gaat middels een uitgebreide cadens voor de solist over in de reprise van de A-sectie. 

In de lente van 1878 verbleef Tsjaikovski met zijn broer Modest in Clarens in Zwitserland. Kotek kwam op bezoek en zijn aanwezigheid inspireerde Tsjaikovski tot het componeren van zijn Vioolconcert.

Hij voltooide het werk in slechts een paar weken tijd, maar zowel Modest als Kotek hadden hun bedenkingen over het langzame deel. Tsjaikovski schreef een nieuw langzaam deel, de Canzonetta uit het concert zoals men het nu kent.

Het verworpen deel werd als Méditation in Souvenir d’un lieu cher voor viool en piano opgenomen. De overige twee delen van Souvenir d’un lieu cher – een flitsend Scherzo in de stijl van Mendelssohn en Mélodie, een melancholiek lied zonder woorden – ontstonden in de zomer van 1878 in Brailov in de Oekraïne, waar Tsjaikovski op een landgoed van mevrouw Von Meck logeerde.

Hij maakte er lange wandelingen in de idyllische omgeving en werd door de bedienden in de watten gelegd. Het stuk is opgedragen aan de ‘dierbare plek’ uit de titel. ‘Ik wil dat de opdracht er als volgt uitziet: opgedragen aan B*******, dus een B met zeven sterretjes [=Brailov]’, schreef Tsjaikovski aan zijn uitgever. Souvenir d’un lieu cher werd in 1896 door Aleksandr Glazoenov voor viool en orkest bewerkt.

Tekst: Liesbeth Houtman

‘De melodieën stromen als vanzelf uit mij,’ schreef Antonín Dvořák in de tijd dat hij zijn Achtste symfonie in G groot componeerde. Ver weg van het drukke Praag had Dvořák zich in de zomer en herfst van 1889 teruggetrokken in zijn buitenhuisje in Vysoká.

Nadat hij hier zijn Pianokwartet in Es groot, opus 87 had voltooid, was hij zo op dreef geraakt dat hij onmiddellijk begon aan deze zonnige symfonie. In slechts achttien dagen had hij de schetsen klaar en nog eens twee maanden later stond de hele symfonie op papier. De Achtste wekt inderdaad de indruk in een vlaag van verbijsterende creativiteit te zijn geschreven.

De partituur is zo rijk aan melodische en ritmische invallen dat je je als luisteraar volledig laat meeslepen door de schijnbaar onuitputtelijke fantasie van de componist. Het groene, heuvelachtige Boheemse landschap en de volksmuziek van zijn land waren daarbij Dvořáks voornaamste inspiratiebronnen.

Zo hoor je al meteen aan het begin van het openingsdeel, na de breed uitgesponnen melodie van de cello’s, de vogels kwetteren in de fluitpartij. Het pastorale tweede deel lijkt een hommage aan het Tsjechische boerenleven. Deel drie is een smachtende, aanstekelijke wals die na de reprise wordt besloten met een razendsnelle coda in tweekwartsmaat.

Trompetfanfares kondigen vervolgens de onstuimige finale aan: een reeks variaties culminerend in een uitbundig georkestreerde versie van de openingsfanfare.

Wie deze symfonie hoort, zal niet verbaasd zijn dat Johannes Brahms met jaloezie sprak over de melodieën die Dvořák zomaar kwamen aanwaaien.

‘Die kerel heeft meer ideeën in zijn hoofd dan wij allemaal bij elkaar,’ zei hij eens. ‘Ik wou dat mij hoofdthema’s te binnen schoten die hij als -neventhema’s gebruikt.’

Zo’n vijftien jaar eerder had Brahms zich opgeworpen als ‘promotor’ van de jonge, toen nog volslagen onbekende Tsjechische componist. Hij introduceerde hem bij de uitgever Simrock, waarna Dvořáks carrière in een stroomversnelling kwam. Ruzie over geld leidde ten tijde van de Achtste symfonie tot een breuk tussen Dvořák en Simrock. Dvořák liet de symfonie daarom uitgeven bij de -Londense firma Novello.

De componist dirigeerde zelf de première op 2 februari 1890 in Praag. Twee maanden later werd hij benoemd tot lid van de Tsjechische Keizer Franz Joseph Academie voor Wetenschap, Literatuur en Kunst. Als dank droeg hij de symfonie aan de Academie op. Dit belette hem niet om de Achtste een jaar later ook aan te bieden als ‘proeve van bekwaamheid’ aan de Universiteit van Cambridge die hem in juni 1891 een eredoctoraat verleende.

Vanwege de banden met Engeland heet het stuk ook wel de ‘Engelse symfonie’. Een misleidende naam, want geen van Dvořáks symfonieën is zo onlosmakelijk met Tsjechië verbonden als juist dit werk.