Het Middagconcert: LUDWIG speelt Vivaldi

Dit afwisselende programma brengt ons al enigszins in de kerstsfeer. Het merendeel van de werken die we vanmiddag horen is niet speciaal voor kerstmis geschreven, maar de blokfluit werd in de Barok geassocieerd met het pastorale en dat past natuurlijk uitstekend bij de kersttijd. We zien die associatie bijvoorbeeld heel duidelijk bij Johann Sebastian Bach. Als in een cantate sprake is van herders, zowel in letterlijke als in figuurlijke zin, klinken er naast hobo’s vaak ook blokfluiten. De blokfluit was in de barokmuziek typisch een sfeermaker. Zowel in Duitsland, Frankrijk, Italië als in Engeland komen we het instrument in die hoedanigheid tegen. Maar er zijn ook componisten die de blokfluit solistisch hebben laten stralen.

Telemann

Georg Philipp Telemann is dé blokfluitcomponist bij uitstek en zijn muziek voor dat instrument wordt, sinds Frans Brüggen er zo’n zestig jaar geleden mee doorbrak, door iedere blokfluitist graag ­gespeeld. Telemann streefde ernaar ieder instru­ment waarvoor hij componeerde volledig tot zijn recht te laten komen. Hij had niet zo veel op met de Italiaanse manier van soloconcerten schrijven waarbij het solo-instrument, meestal de viool, altijd de hoofdrol speelt en het orkest niet echt een inbreng heeft. Telemann liet solist en orkest juist een dialoog aangaan en daarbij maakte het hem niet uit welk instrument de solorol vervulde. Hij bracht geen rangorde aan, alle instrumenten waren hem even lief. Veel van die instrumenten kende hij uit eigen ervaring want hij bekwaamde zich al vroeg op hobo, blokfluit, gamba, orgel en klavecimbel.

De Suite in a klein voor blokfluit en strijkers is een van zijn ­bekendste stukken. Hij schreef het al op jonge leeftijd, toen hij kapelmeester was in Frankfurt. Het is eigenlijk een blokfluitconcert in suitevorm. Een statige ouverture in Franse stijl wordt gevolgd door een aantal dansen waarvan we er vanmiddag één horen. De Ouverture, met langzaam begin, snel tussendeel en langzaam einde, is verreweg het langste deel van de suite. Vooral in Duitsland was deze compositievorm populair, mede omdat men daar de beschikking had over heel veel goede orkesten. Van Bach kennen we vier van deze orkestsuites, maar Telemann schreef er honderden, voor allerlei bezettingen en met steeds weer andere solo-­instrumenten. De blokfluit gebruikte hij daarbij meestal in paren van twee of drie, die dan bijvoorbeeld in dialoog gaan met twee of drie hobo’s.

Berio

Als twintigste-eeuws contrapunt op dit barokprogramma klinken twee van de 34 duetten voor twee violen die Luciano Berio tussen 1979 en 1983 componeerde. De Italiaanse componist was bekend van onder meer zijn Sequenza’s, solostukken waarin op inventieve muzikale wijze allerlei speeltechnieken voor een bepaald instrument aan de orde komen. De violist en docent Leonardo Pinzauti vroeg hem om iets dergelijks te componeren voor twee violen, ‘omdat er tegenwoordig niet genoeg vioolduetten zijn, behalve die van Bartók’.

Berio voldeed graag aan dit verzoek. Net als Béla Bartóks 44 vioolduo’s zijn deze duetten geen pure studiestukjes. Alle speciale technieken komen aan de orde, maar worden door de componist altijd op speelse wijze ingezet. In ieder duet worden een of twee typische speeltechnieken gebruikt als basis voor muzikale motieven, expressie en de structurele ontwikkeling van de muziek. Het speelplezier van leraar en leerling staat bij Berio voorop, maar ondertussen vragen deze composities wel degelijk het nodige van de musici.

Quentin

Van Jean-Baptiste Quentin klinkt een langzaam deel uit een van zijn Concertos à quatre parties, muziek die door verschillende instrumentcombinaties kan worden gespeeld. Quentin was violist aan het Franse hof en daar was het de praktijk dat kamermuziek flexibel bezet werd, afhankelijk van welke instrumenten er beschikbaar waren. Het concert à quatre parties was een vorm waarbinnen zowel Franse dansdelen als Italiaanse delen met aanduidingen als Allegro en Largo een plaats hadden. Als violist en componist stond Quentin sterk onder invloed van Arcangelo Corelli.

Prowo

Pierre Prowo was organist in Hamburg en goed bevriend met Georg Philipp Telemann. De Triosonate in d klein werd tot voor kort aan Telemann toegeschreven, maar blijkt te zijn gecomponeerd door Pierre Prowo, een componist die zich wat betreft originaliteit met Telemann kon meten. Vierdelige sonates beginnen in de regel met een langzaam deel, maar in dit stuk stuift de componist er vanaf de eerste maat vandoor in een razend tempo. Blokfluit en viool nemen om de beurt het voortouw en pakken elkaars thema’s op, om in het laatste deel samen te komen in een jubelend presto.

Vivaldi

Het Concert in E groot, ‘Il riposo, concerto per il Santissimo Natale’ van Antonio Vivaldi is speciaal voor Kerstmis geschreven. Het beschrijft de rust van het slapende Christuskind. Vandaar dat Vivaldi de strijkers hier allemaal de sordino, een demper, laat gebruiken. Vivaldi gebruikte dit effect vaker, in zijn vele opera’s, maar bijvoorbeeld ook in het Concert in F groot voor fluit en strijk­orkest, RV 434, waaruit hij in het eerste deel van ‘Il riposo’ een paar maten citeert. Het middendeel is heel mysterieus en doet denken aan het langzame deel van de Herfst uit De vier jaargetijden. Hier is het kerstkind vast in slaap. In het derde deel ontwaakt het vredig. Het tempo in de drie delen is vrij kalm. Het stormachtige dat we in Vivaldi’s vioolconcerten zo vaak horen is hier compleet afwezig.

In het blokfluitconcert in C groot echter gaat het er zeer virtuoos aan toe. Vivaldi schreef concerten die zowel op blokfluit als op dwarsfluit (traverso) gespeeld kunnen worden, maar ook enkele waarbij hij een voorkeur voor de blokfluit aangaf. Hij duidt het instrument in dit concert bijvoorbeeld aan als ‘flautino’, fluitje. Tussen de virtuoze snelle delen staat een prachtig dromerig Largo in een bij uitstek bij de kersttijd passend wiegend ritme.

Datzelfde wiegende ritme horen we in Cum dederit, dat afkomstig is uit Vivaldi’s zetting van Nisi Dominus. Dit deel uit Vivaldi’s psalmzetting leent zich uitstekend voor uitvoering op blokfluit en had zomaar een langzaam deel uit een van zijn fluitconcerten kunnen zijn.