Het Middagconcert: Lidy Blijdorp, Philippe Graffin en Claire Désert in Ravel en Debussy

‘Toen ik in Parijs kwam studeren, spoorde mijn leraar Michel Strauss me aan om vooral musea te bezoeken, kunst te gaan bekijken’, zegt celliste Lidy Blijdorp. ‘Muziek maken, zo vertelde hij me, is niet alleen studeren, in muziek zit het hele leven. Wandelen, om je heen kijken, je verwerkt het allemaal in je spel. Ik heb toen veel naar de schilderijen van Monet, Renoir en Degas gekeken. Ik kan me eindeloos verliezen in muzikale details. Bij zo’n schilderij geldt: als je er dicht op staat zie je niet goed wat het voorstelt, zodra je afstand neemt krijg je het volledige beeld. Dat is ook een waardevolle tip als je muziek maakt.

Voor deze schilders geldt dat ik in een totaal andere wereld kom, ergens ver weg. De muziek op dit programma maakt dat ook los in mij. Ik probeer beelden te verklanken.’ Blijdorp stelde met violist Philippe Graffin en ­pianiste Claire Désert een programma samen met stukken die ontstonden bij het ontwaken van de vorige eeuw. Van Maurice Ravel en Claude Debussy klinken bewerkingen: Blijdorp houdt van hun toontaal, maar beide componisten hebben weinig voor de cello geschreven.

Cello en viool

Het Duo voor viool en cello van de Tsjechische componist Erwin Schulhoff is het enige latere werk, het stamt uit 1925. Schulhoff schreef zijn duo op het hoogtepunt van zijn carrière en haalt alles uit de kast om de instrumentalisten uit te nodigen een vlammend betoog te houden. Het naziregime verklaarde Schulhoffs muziek ‘entartet’. In 1942 werd hij, een communist van joodse komaf, in Praag gearresteerd en vandaar gedeporteerd naar het concentratiekamp Weissenburg. Een jaar later overleed hij aan tuberculose.

Voor het Duo van Schulhoff klinkt Ravels Kaddisch. ‘Kaddisch is een joods gebed’, zegt Blijdorp, ‘dat wordt gezongen als iemand overleden is. Je voelt meteen een donkere sfeer. De componist kleurt de pianopartij op z’n Ravels, lichtgevend, expressief. Philippe speelt de pianopartij op viool.’

Droomwereld

‘Het mooie van een aantal werken op dit programma is dat je gedeeltelijk in een droomwereld bent. De Prélude à l’après-midi d’un faune bijvoorbeeld, gebaseerd op een gedicht van Stéphane Mallarmé, gaat over een faun die ligt te dutten en wakker wordt onder een boom, hij mijmert: wat was nu droom en wat is nu werkelijkheid? Dat is prachtig vertaald in het stuk. Dit bestond nog niet voor viool en cello, Rob Zuidam heeft een bewerking voor ons gemaakt. Heel spannend, iets nieuws creëren.

Als je ontwaakt uit een droom weet je op dat moment niet wat realiteit is en wat droom. Die droom lijkt vaak veel echter dan de werkelijkheid. In je onderbewuste zie je meer, door het onbegrensde van de droom. Als ik muziek maak zoek ik naar soorten klanken, door timing uit te proberen en met kleuren te werken. Wanneer iets naar mijn idee klopt, vang ik een glimp op van die andere werkelijkheid, dan gaat de muziek leven.

Ik begin met studeren, stel je een saaie grijze kamer voor, het klinkt nog niet, maar dan gaat je fantasie werken en kan er iets moois ontstaan, je zoekt de poëzie van het stuk. De uitnodiging daartoe zit voor mij heel sterk in de muziek van Ravel en Debussy. Beide componisten veranderden de toontaal, ze gebruikten het tonale systeem op een heel vrije manier. De ­tonaliteit werd meer ambigu, en net als in jazz­muziek passen Debussy en Ravel toevoegingen in de akkoorden toe. Die hebben niet altijd een harmonische functie, maar worden als kleur gebruikt.’

Ravel en Debussy

‘Hoewel ze ongeveer in dezelfde tijd leefden, zijn ze ook erg verschillend. Stravinsky zei over Ravel dat hij als een Zwitserse horlogemaker is, heel precies in alles – zijn werk ademt structuur en ruimte, luister maar naar het Pianotrio in a klein, dat overigens wel een verkapt pianoconcert lijkt, zo virtuoos is het geschreven voor dit instrument.

Debussy is veel meer een intuïtief tovenaar met kleuren in een sprookjeswereld met faunen en nimfen, iets intiemer ook. Van Lever du jour heb ik zelf een bewerking gemaakt, die ook op mijn cd Journeyers staat. Het is het eerste deel uit het ballet naar het mythische verhaal over Daphnis en Chloé. Omdat het een ballet is, staan er in de partituur beschrijvingen bij die erg tot de verbeelding spreken, zoals ‘geen enkel geluid, behalve het ruisen van de bergbeekjes’, ‘langzaamaan komt de zon op’ en ‘vogelgezang’. Ook Pan komt tevoorschijn, en dan klinkt uit mijn cello het geluid van een panfluit. Als je met de strijkstok de snaar aanstrijkt dicht bij de toets, de stok schuin houdt en ook snel strijkt, kun je fluit­achtige tonen maken. Ook de vogeltjes vragen om verhalend en suggestief spel. Het is een van de allerleukste dingen om op zoek te gaan naar deze sfeerbeelden, en zoveel mogelijk nieuwe kleuren uit mijn cello te toveren. Voor mij is dit mysterieuze muziek waarin je volledig kunt verdwijnen.’