Het Middagconcert: Dudok Quartet Amsterdam

Aan Brahms’ strijkkwartetten opus 51 waren intensieve studies in contrapunt en zo’n twintig pogingen tot het componeren van een geslaagd strijkkwartet voorafgegaan. Johannes Brahms voltooide de twee kwartetten in Tutzing (bij München) tijdens zijn gebruikelijke zomerse afwezigheid uit Wenen.

Hij droeg ze op aan de vermaarde chirurg Theodor Billroth, met wie hij sinds 1866 nauw bevriend was. Billroth was een zeer begaafd amateurviolist aan wie Brahms geregeld composities ter beoordeling voorlegde.

In de controverse tussen de progressieve richting (Liszt en Wagner), en de klassiek georiënteerde richting in de Romantiek was Billroth aanhanger van de klassieke, die te vinden was in de genres van de absolute muziek: symfonieën en kamermuziek.

Als componist van deze genres gold Brahms – weliswaar – als grote representant van de traditionele muzikale vormen, maar hij was geen anti-Wagneriaan, zoals Billroth.

Het Eerste strijkkwartet in c klein vertoont invloeden van Beethovens Razoemovski-kwartetten (opus 59 uit 1806). Het eerste deel, Allegro, heeft een wijd uitwaaierend beginmotief, dat gevolgd wordt door een contrasterend lyrisch antwoord. In het beginmotief speelt toonherhaling een opvallende rol. Naarmate het Allegro zich ontwikkelt, treden uit begeleidende en verbindingsfiguren snellere motieven steeds meer op de voorgrond, die zich met toonherhalingen in voornamelijk secunden voortbewegen.

Overeenkomstig de negentiende-eeuwse neiging om de verschillende delen van een compositie motivisch met elkaar te verbinden, blijven voor de volgende delen van het kwartet varianten van deze toonherhalingsfiguren als voornaamste bouwstenen fungeren. Zo ook in het tweede deel, Romanza, dat enerzijds het voor de romance typerende lied­achtige karakter heeft, maar anderzijds een somber middendeel (in mineur).

Het traditioneel luchthartiger derde deel van het Eerste strijkkwartet krijgt gestalte in een ietwat melancholiek Alle­gretto molto moderato e comodo, opgebouwd uit – alweer – varianten van de toonherhalingsfiguren. Van dit Allegretto is het trio, ‘un poco piú animato’, zoals gebruikelijk, anders van aard, hier door majeur en een folkloristisch aandoende melodie met grote intervallen en pizzicato begeleiding. Het slotgedeelte ervan bezit, verrassend, getokkelde arpeggio’s.

Zeer bewogen is het laatste deel van het strijkkwartet, Allegro, waarvan de thema’s afgeleid zijn van die van het eerste deel.

De zes kwartetten van opus 20 overtroffen alle exemplaren die Joseph Haydn tot dan toe geschreven had. In deze meesterwerken, een mijlpaal in de vroege geschiedenis van het strijkkwartet, had hij een rijpere kwartetstijl gevonden met meer gelijkwaardigheid tussen de stemmen. En hij ging experimenteren.

De lichtvoetige rococostijl uit voorgaande jaren beviel niet meer, en misschien aangestoken door de literaire Sturm und Drang-beweging waagde Haydn zich aan een meer emotionele muzikale taal met meer dramatische expressie, meer vrijheden, veel contrasten binnen de delen en een belangrijker rol voor de cello.

Nummer drie geldt als het meest opmerkelijke van de zes kwartetten.

Tegendraadsheid kleurt het excentrieke eerste deel. Dit Allegro con spirito is een verhaal met interrupties. Het openingsthema heeft een onregel­matige zinsbouw. Er zijn abrupte pauzes. Plotselinge unisono’s onderbreken nogal eens de motieven. De toon is soms overhaast en de dynamische contrasten zijn nu en dan zo extreem dat het hilarisch wordt.

In plaats van een langzaam deel laat Haydn een menuet volgen, geen vrolijke dans, zelfs helemaal geen dansmuziek, maar met zijn uitdrukkelijke mineur karakter een melancholisch intermezzo.

Het langzame derde deel begint met een lange hymneachtige melodie van de eerste viool en mondt uit in een lyrische conversatie tussen eerste viool en cello.

Ook de finale heeft Sturm und Drang-elementen: een met veel temperament ingezette melodie wordt opgebroken en over verschillende stemmen verdeeld. Er vallen regelmatig plotselinge stiltes, soms geestig, soms dramatisch. Het einde verdampt verrassend in een pianissimo.