Het Middagconcert: Daniel Rowland en vrienden in Brahms’ Pianokwartet nr. 3

Ultieme kamermuziek, even verfijnd als het strijkkwartet maar later tot ontwikkeling gekomen: zo wordt het pianotrio wel getypeerd. Sinds Wolfgang Amadeus Mozart het oude model, waarin een dominante pianopartij wordt begeleid door twee strijkers, wist om te toveren tot het ons bekende genre waarin alle partijen even belangrijk zijn, steeg de populariteit ervan. Haydn hield zich lang aan het oude type pianotrio – met de piano in de hoofdrol – maar in zijn laatste crea­tieve periode worden zijn trio’s mede onder invloed van Mozart complexer; zij het dat de piano blijft domineren en de cello vaak de linkerhand van de piano verdubbelt. Tot die laatste periode behoort ook een van Haydns meest geliefde exemplaren, het Pianotrio in G groot. Het werd geschreven aan het eind van zijn tweede bezoek aan Londen en kreeg de bijnaam ‘Zigeunertrio’. In het openingsdeel, bestaande uit een tweedelig thema met vier variaties, wisselen piano en viool van rol. Zo is in de derde variatie de viool de prima donna en de piano de begeleider. Ook in het tweede deel treedt de viool meer naar voren, nu met een fraaie melodie, overgenomen van de piano. Het Rondo all’ongarese dankt zijn bijnaam aan de zigeunermuziek in het middendeel. Haydn was speciaal geïnteresseerd in Hongaarse zigeunermuziek, wat ongetwijfeld te maken had met zijn functie als kapelmeester aan het Eszterháza-slot in Hongarije, waar af en toe een zigeunergroep speelde. Haydn droeg dit pianotrio op aan zijn vriendin de amateurpianiste Rebecca Schroeter, die een behoorlijke vaardigheid gehad moet hebben om het zigeunerrondo met zijn briljante passages tot een goed einde te brengen.

Een pianokwartet van Gustav Mahler… het klinkt als een onverwachte combinatie. Toch schreef de componist tijdens zijn studie aan het Weens conservatorium vooral kamermuziek, zoals een ­pianokwartet waarvan hij alleen een eerste deel, Nicht zu schnell, voltooide en nog 24 maten schreef van een tweede deel, Scherzo. Hij moet zestien of zeventien jaar geweest zijn. Behalve het piano­kwartet is al zijn kamermuziek verloren gegaan of door de componist zelf vernietigd. Veel is raadselachtig rondom het kwartet, zoals de precieze compositiedatum, eerste uitvoering, mogelijke prijswinning en het ermee verbonden scherzo. Gezien de aanduiding 1. Satz boven het werk was een volledig kwartet hoogstwaarschijnlijk de bedoeling. Steeds weer op zoek naar een andere stijl maakte Mahler veel niet af in die tijd. Het pianokwartet vond hij het beste dat hij ‘aan het einde van de vier jaar aan het conservatorium had geschreven en dat veel bijval kreeg’, zo merkt hij twintig jaar later op in een gesprek met altviolist en vriendin Natalie BauerLechner. De toonsoort a klein heeft voor Mahler een speciale betekenis: ‘het onbewuste anticiperen op dingen die komen gaan’. En dat zijn in deze toonsoort geen vrolijke gebeurtenissen. In de partituur benadrukt Mahler de passie waarmee hij deze noten gespeeld wil hebben: ‘mit leidenschaft, sehr leidenschaftlich’ en ‘ungemein rubato und leidenschaftlich’. De muziek is vervuld van gepassioneerde weemoed. Het kwartet begint rustig, met inleidende piano-akkoorden en een terugkerend brahmsachtig motief in de bas dat afwisselend door de verschillende strijkers wordt overgenomen. In allerlei varianten is het motief in de rest van het deel te horen, terwijl de stemming hartstochtelijker en orkestraler wordt met veel contrasten en tempowisselingen, naar een climax voerend. Na een ingetogen intermezzo en een reprise van het thema volgt onverwacht een ‘ungemein rubato und leidenschaftliche’ cadens van de violist om ten slotte met melancholische berusting in bijna toonloze pizzicato’s (getokkelde tonen) te eindigen.

Ook Johannes Brahms was nog jong toen hij de eerste noten van zijn Pianokwartet in c klein schreef, maar hij voltooide het uiteindelijk pas twintig jaar later, in 1875, kort voordat Mahler aan het zijne begon. Een bescheiden jonge Brahms had in september 1853 de grote Robert Schumann bezocht en hem zijn composities getoond. Schumann was onder de indruk, schreef meteen een beroemd geworden artikel over het jonge genie en zo werd de ontmoeting met zijn artistieke idool voor Brahms een hoogtepunt. Vijf maanden later deed Schumann een zelfmoord­poging. Hij werd opgenomen en Brahms reisde naar Düsseldorf om het gezin te helpen, en… werd wanhopig verliefd op de veertien jaar oudere Clara Schumann. In die jaren van emotionele crisis begon hij aan het Pianokwartet in c klein. Dat het zo lang zou duren voor het af was, had onder meer te maken met de diepere persoonlijke betekenis van het werk, een betekenis die de componist pas veel later onthulde. In een brief over publicatie van de partituur deed hij zijn uitgever een suggestie: ‘Op de titelpagina zou u een afbeelding kunnen zetten. Namelijk een hoofd – met daarop een pistool gericht. Nu kunt u zich een idee van de muziek vormen! Ik zal u daarvoor mijn foto ­toezenden!’ Brahms verwees hiermee naar Goethes Werther, die zelfmoord pleegt vanwege een onbeantwoorde liefde voor de vrouw van een vriend. Vooral de dramatische opening van het eerste deel zou goed passen bij de noodlottige afloop van Goethes roman. Het dalende motief heeft een tragische werking. In het woeste en hartstochtelijke vervolg overheerst een sombere sfeer. Evenveel onrust spreekt uit het Scherzo met zijn geagiteerde stemming. Het Andante met het prachtige door de cello gezongen lied is wel gezien als een liefdesverklaring, zij het met een onmiskenbaar tragische ondertoon. De sfeer in de Finale lijkt even wat hoopvoller te worden, zeker waar de piano tegen het einde een krachtige koraalmelodie inzet, maar tenslotte keert de oorspronkelijke donkere stemming terug. Voor Clara Schumann was dit het werk van een genie: ‘Steeds intenser wordend naar het einde toe beneemt het je de adem.’