Het Concertgebouworkest en Jan Willem de Vriend

Boem! Knal! Schurend en krakend loopt de vloot van Idomeneo op de rotsen van zijn geliefde Kreta. Scheepsrompen versplinteren, masten knappen af, en als het laatste zeil gescheurd is, de laatste ra naar beneden getuimeld, klinkt uit de orkestbak misschien wel de mooiste en chicste balletmuziek waarmee Wolfgang Amadeus Mozart het genre ooit heeft verrijkt. Deze contrastwerking werd in het achttiende-eeuwse muziektheater niet vreemd gevonden: de mythologische verhalen waaruit de librettisten putten stonden bol van kommer en kwel, en het publiek wilde ook een plezierige avond beleven.

Vaak werd het ballet in Idomeneo direct na de schipbreuk gedanst; andere bronnen plaatsen de partituur aan het einde van de opera – met de woorden ‘Fine del Dramma’ sluit Mozart zijn manuscript af.

Hoe het ook zij, beide versies getuigen van Mozarts zoektocht naar een nieuwe vorm binnen de opera seria: net als zijn voorganger Christoph Willibald Gluck streefde hij naar minder Italiaanse bravoure, minder routineuze instrumentaties, meer Franse diepgang – en vooral: een groter vertoon van compositorisch meesterschap. Met alle respect voor de tekst: prima la musica, doppio le parole! Mozart schreef de opera Idomeneo in 1781 in opdracht van keurvorst Karl Theodor in München. De balletmeester, Jean-Pierre Le Grand, was in feite de producer van de hele onderneming en choreografeerde de eerste versie van de opera waarin – net als tijdens deze concerten – alleen de Chaconne en de Pas seul de Mr. Le Grand klonken. Le Grands invloed verklaart misschien de vooraanstaande positie van het ballet in de opera. Het staat vast dat hij de belangrijkste dansen voor zichzelf selecteerde. Voor Mozarts première had hij het beroemde Mannheimer orkest laten aanrukken. Mozart was dol op dit gezelschap, en heeft optimaal gebruik gemaakt van de brille en het vakmanschap van de musici. De luisteraar van nu kan luisteren naar een briljante concertopening, waarin Mozarts onuitputtelijke ideeënrijkdom even knap klinkt als zijn volmaakte instrumentatie.

1777, voordat Idomeneo in beeld kwam: Mozart woonde in Salzburg, maar had Wenen, Parijs, Londen, Nederland en Italië al gezien. In januari, de maand waarin de componist eenentwintig jaar werd, voltooide hij zijn Negende pianoconcert, ‘Jeunehomme’. Dit werk behoort tot de eerste concerten die hij helemaal zelf schreef voor het instrument. Stukken van vóór 1773 die de titel ‘pianoconcert’ dragen, waren arrangementen van werken van collega-componisten.

Mozart schreef het concert voor Louise Victoire Jenamy, dochter van Jean-Georges Noverre, een bekend balletdanser voor wie Mozart ook componeerde. De achternaam van Louise Victoire lijkt een beetje op Jeunehomme... De spelling die Mozart aanhield, we vinden onder andere ‘Jenomè’ terug – Mozart grapte graag, ook in zijn brieven – en de aanname later van onderzoekers en musicologen zorgde ervoor dat Jeunehomme in de boeken terechtkwam. Een mooi woord, en opmerkelijk genoeg ook passend bij dit concert, het eerste van Mozart als buitengewoon begaafd jonge man, wonderkind af. Mozart hield van het stuk, hij ging er zelf mee op reis, had het jaren later nog op zijn repertoire staan en componeerde er meerdere cadensen voor.

Volgens pianist Alfred Brendel is het concert ‘a wonder of the world’ en biograaf Alfred Einstein noemde het Mozarts ‘Eroïca’, vanwege het innovatieve karakter van het stuk; luister alleen al naar het begin van het eerste deel waarin de fortepiano nogal brutaal zijn opwachting maakt.

En mevrouw Louise Victoire had wel een en ander in haar mars, te horen aan de techniek en virtuositeit die Mozart van de solist vraagt, die begeleid wordt door twee hobo’s, twee hoorns en strijkers. In het eerste deel valt een enorme rijkdom aan ideeën, thema’s en melodieën op. Mozart introduceert ook opera-achtige elementen, zoals de lange triller waarmee de fortepiano voor de tweede keer inzet in het eerste deel. Het is ook geen geheim dat de componist niet alleen in zijn opera’s diverse muzikale karakters opvoert. In het Andantino in mineur lijkt de solist wel de zanger. In het Rondeau, het laatste deel, anticipeert de rechterhand op de aria Jeder fühlt der liebe Freuden uit Die Zauberflöte.

Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart en Ludwig van Beethoven worden de Weense Klassieken genoemd. Een andere grote Weense meester was Franz Schubert. Schubert voltooide zijn Eerste symfonie in 1813 – hij schreef er negen in totaal – in dezelfde stad als waar Beethoven in dezelfde tijd triomfen vierde. Grote tegenstelling is dat Beethovens muziek werd gehoord en gepubliceerd, en er werd over gepraat. Van Schubert verscheen destijds geen enkele symfonie in druk en zijn werken verdwenen na één uitvoering stilletjes naar de achtergrond.

Antonín Dvořák typeerde Schubert als ‘jong, bescheiden en onbekend’, toen hij probeerde te analyseren waarom Schubert niet zo snel succes had als iemand als Beethoven op hetzelfde moment. Dvořák hield zich intensief met Schuberts werk bezig toen hij zich voorbereidde om een en ander te gaan dirigeren. Naar aanleiding van diens eerste zes symfonieën zei hij: ‘Hoe meer ik ze bestudeer, hoe meer ik me verwonder.’ Schuberts Eerste symfonie verscheen pas in de jaren tachtig van de negentiende eeuw in druk, bijna zestig jaar na zijn dood.

In de opzet van de Eerste, geschreven door een zestienjarige, is Haydn met zijn klassieke symfonische vorm niet ver weg. Schubert opent met een breed uitgemeten Adagio dat overgaat in een Allegro: in dit eerste deel herkent de luisteraar Beethovens Die Geschöpfe des Prometheus. Drie delen volgen: een keurig Andante, een klassiek en vrolijk Menuet en een uitbundig Allegro waarin het themamateriaal uit het eerste deel opnieuw naar voren komt. Haydn en Mozart als voorgangers, Beethoven nog in de buurt, dat zal best, maar toch is het Schubert die je hoort, alleen al in de melodievorming. Dirigent Jan Willem de Vriend: ‘Ik denk weleens: wat zou Salieri gedacht hebben toen daar een zestienjarige op les kwam met zo’n partituur? Toen het orkestje ging spelen, moet toch iedereen bijna van zijn stoel gevallen zijn. De kracht van het begin, de humor, de tederheid. Men kan gerust spreken van een wondersymfonie die je, ondanks dat ’ie gecomponeerd werd door een zestienjarige, volledig serieus kunt nemen.’

Frederike Berntsen