Herbert Blomstedt, Dvořák en Beethoven bij het Concertgebouworkest

tekst: Paul Janssen

Waar Ludwig van Beethoven de vorm van de klassieke symfonie definieerde aan het begin van de Romantiek en meteen ook de speelruimte aangaf, was het vooral Antonín Dvořák die vriend en vijand leerde dat het raamwerk van de symfonie en in het verlengde daarvan het soloconcert zeer geschikt waren voor uitingen van nationalistische aard. Al gebiedt de eerlijkheid te zeggen dat er een verblijf in de Verenigde Staten voor nodig was om Dvořáks visie op nationale muziek tot volle wasdom te laten komen.

In 1892 accepteerde de componist na lang aarzelen een aanstelling als directeur van het National Conservatory of Music in New York. Hij zou er tot 1895 blijven. In die periode leerde hij niet alleen zijn Amerikaanse muziekstudenten waardering op te brengen voor de Amerikaanse volksmuziek, hij schreef ook een aantal belangwekkende waarlijk Tsjechische werken zoals het ‘Amerikaanse’ strijkkwartet, de Negende symfonie ‘Uit de Nieuwe Wereld’ en het Celloconcert.

In de jaren zestig van de negentiende eeuw had de componist al eens een poging tot een celloconcert gewaagd. Die strandde op de overtuiging dat de cello geen geschikt solo-instrument was. Pas toen Dvořák het Celloconcert van zijn collega Victor Herbert aan het New Yorkse conservatorium hoorde, vond hij de moed om een oude belofte aan zijn goede vriend en cellist van het Boheems Strijkkwartet Hanus Wihan in te lossen. Dankzij de invloed van Herbert vond Dvořák ook het lef om een veel groter orkestapparaat te gebruiken dan voorheen in zijn concerten en ook veel symfonischer te schrijven.

Dit enigszins tot teleurstelling van Wihan. De cellist stelde zelfs voor om het laatste deel te wijzigen en er een lijvige cadens aan toe te voegen. Dvořák veranderde de finale inderdaad, maar dat had meer te maken met een emotionele reden dan met het verzoek van Wihan. Bij terugkeer in zijn vaderland vond hij zijn jeugdliefde en schoonzuster Josefina Kounicovà stervende. Nadat zij overleden was voegde Dvořák aan de finale een citaat toe uit zijn lied Lasst mich allein, opus 82 nr. 1 dat ook al in het tweede deel langskomt. Het was het lievelingslied van Kounicovà.

Los van dit citaat zijn het vooral de lyrische thema’s waarmee Dvořák zijn afkomst verraadt. Zonder de Tsjechische folklore letterlijk te citeren, gloeit de Boheemse nostalgie door de noten, vooral in het prachtige hoornthema van het eerste deel en in het langzame tweede deel.

Hoewel Wihan niet zo gelukkig was met zijn solistische aandeel, bleven de beide heren op goede voet. Het had ook louter met conflicterende agenda’s te maken dat niet Wihan maar Leo Stern in maart 1896 de première van het Celloconcert in Londen verzorgde. Wihan gaf de eerste van zijn vele uitvoeringen van dit concert pas in 1899 in Amsterdam. Willem Mengelberg was bij die gelegenheid de dirigent die het Concert­gebouworkest door de noten leidde.

tekst: Paul Janssen

Voor Ludwig van Beethoven was componeren niet alleen een passie, het was ook vaak een kwelling. Wat dat aangaat zijn de schetsboeken van de componist inmiddels beroemd en berucht. In veel van zijn werken was hij letterlijk op zoek naar de juiste voortgang, het krachtigste thema en tegenthema, de beste harmonische verrassing en de meest aansprekende oplossing.

De ontstaansgeschiedenis van zijn symfonieën is er doorlopend een van schrijven, schrappen, veranderen en weer verwerpen. Alleen met de uitzonderlijke Zevende symfonie viel dit wel mee. De componist noemde het werk zelf ‘een van de gelukkigste producten van mijn matige talenten’.

Beethoven begon aan de symfonie in de zomer van 1811 en voltooide deze bijna een jaar later. Ze beleefde haar eerste uitvoering tijdens een benefietconcert op 8 december 1813 in Wenen voor de Oostenrijkse soldaten die in de Slag bij Hanau tegen Napoleon gewond waren geraakt. Ook de première van Beethovens triomfantelijke orkestwerk Wellingtons Sieg stond op het programma.

De Zevende symfonie bleek vooral voor de violisten van het gelegenheidsorkest met veel beroemde musici, waaronder componist en violist Ludwig Spohr, een lastig werk. Men klaagde zelfs dat gedeelten onuitvoerbaar zouden zijn. Beethoven, die zelf dirigeerde – zijn laatste officiële optreden in het openbaar; daarna maakte zijn doofheid het dirigeren onmogelijk – verzocht de violisten de partituur mee naar huis te nemen en flink te oefenen. Een ongehoord advies voor die tijd.

Het hielp in elk geval wel. Want hoewel Wellingtons Sieg, mede ingegeven door politieke sentimenten, het meeste enthousiasme genereerde, bleef de Zevende symfonie niet veel achter. Het wonderschone tweede deel moest zelfs gebisseerd worden om het publiek tevreden te stellen.

Dit tweede deel, Allegretto, is inderdaad een hoogstandje van variatiekunst op melodisch en vooral ritmisch gebied. Want het is met name het ritme waarmee Beethoven in deze symfonie speelt. ‘Een apotheose van de dans’, noemde Richard Wagner de symfonie treffend.

Vooral in het scherzo en de finale betreedt de componist ritmisch en harmonisch verafgelegen terreinen, wat de bezoeker in 1813 zal hebben doen duizelen. In antwoord op het beklag van diverse critici dat Beethoven dronken moet zijn geweest toen hij de bij vlagen bacchantische finale van de Zevende symfonie schreef, meldde Beethoven-biograaf Romain-Rolland: ‘Het is inderdaad het werk van een vergiftigd man, maar wel van een man vergiftigd met genie en poëzie.’