Henk Neven bezingt Spanje

Tekst: Michiel Cleij

Spanje is altijd een inspiratiebron geweest voor componisten – vaak zonder dat ze er ooit waren geweest. Ze baseerden zich op romantische verhalen, of op de riedels van een rondreizende Spaanse muzikant. Of (zoals Debussy) op een sprookjesachtige ansichtkaart; zelfs voor het buurland Frankrijk was Spanje exotisch en onbekend.

Opmerkelijk genoeg liet Spanje zelf pas laat van zich horen: toen nationale componisten als Albéniz en Granados opstonden was er al heel wat Spaanse (of Spaansachtige) muziek geschreven door Fransen, Russen en Engelsen. Die componisten fantaseerden en idealiseerden; ze schiepen een droomland.

‘En juist dat dromen’, zegt bariton Henk Neven, ‘is geleidelijk uit de muziek verdwenen. Tegenwoordig is alles te bereizen, te plannen en te googelen. De componisten op dit programma maakten zich een subjectieve voorstelling van een onbekend land. Tegenwoordig is iets dat van ver komt al gauw verdacht. Maar rond 1900 was er een enorme nieuwsgierigheid die prachtige muziek opleverde.’

Rond 1920 woei een nieuwe wind door het Franse muziekleven. Jonge componisten schreven frisse, van amusementsmuziek doordrenkte concertjes en kamermuziekjes: het Parijse antwoord op een eeuw zware Duitse Romantiek en vier jaren nog zwaarder Duits oorlogsgeweld.

Van hen werd Jacques Ibert minder beroemd dan zijn generatiegenoten Francis Poulenc en Arthur Honeg­ger, maar hij had wel een kameleontisch vermogen om zich aan te passen binnen diverse stijlen en genres. Impressionistische sfeerstukken, neoklassieke soloconcerten, operaatjes en jazz- en volksmuziekpastiches componeerde hij met evenveel plezier.

De romanfiguur Don Quichot, een ridder met waanvoorstellingen, duikt in zijn oeuvre herhaaldelijk op (‘Ik zocht hém niet, hij achtervolgde míj’, aldus Ibert) en bij elke gelegenheid toonde Ibert zijn gevoel voor Spaans coloriet. In 1932 maakte regisseur Georg Pabst een film over Don Quichot, met de legendarische bariton Fjodor Sjaljapin in de hoofdrol. Het was Ibert die daarbij effectieve filmmuziek én liederen afleverde – al klinken die meer Frans dan Spaans.

De componerende pianisten Isaac Albéniz en Enrique Granados werden geboren in een Spanje dat rijk was aan volksmuziek, maar dat de concertzaal weinig oorspronkelijks te bieden had. Beiden componeerden aanvankelijk bescheiden pianowerkjes zonder duidelijke Spaanse tongval; ze cultiveerden hun nationale identiteit pas toen buitenlandse ogen zich op hen richtten.

Albéniz, die als kind al recitals gaf, had behalve uitzonderlijk talent ook een enorme reislust, aangewakkerd door de avonturenverhalen van Jules Verne. Op zijn dertiende kon hij reeds terugzien op een concerttournee door Zuid-Amerika, mede dankzij zakenconnecties van zijn vader in overzeese gebieden.

Gefrustreerd door het lauwe muziekklimaat in Spanje verlegde hij uiteindelijk zijn werkterrein naar Londen en Parijs. En dáár componeerde hij zijn meesterlijke pianocyclus Iberia, twaalf nostalgische impressies van zijn vaderland. Het sterk door flamencodans gekleurde deeltje El puerto schildert de havencafés van Cádiz – de stad waar hij als kind uitvoer naar Latijns-­Amerika.

Granados’ vroegste composities neigden sterk naar Chopin en Schumann. Later gaf hij zijn romantische pianistiek een sterk Spaans profiel: hij liet zich inspireren door schilderijen van Goya en door volksdansen uit diverse Spaanse regio’s – en, zoals in Oriental, door het Moorse verleden van Spanje.

Naast Franse waren vooral Russische componisten er vroeg bij om Spanje muzikaal te portretteren. De Zes Spaanse liederen van Dmitri Sjostakovitsj vervolgen in die zin een traditie die teruggaat op Glinka, Rimski-­Korsakov en Tsjaikovski.

Het kille Sovjet-Rusland lijkt qua sfeer lichtjaren verwijderd van Spanje, maar de Sovjet-Unie ontfermde zich in de jaren veertig over Spaanse strijders die na de Burgeroorlog Franco’s fascisme ontvlucht waren. Via hen sijpelden Spaanse volksliedjes door in de Russische maatschappij. Sjostakovitsj leerde een aantal daarvan kennen via de bevriende sopraan Zara Dolu­khanova; ze had geluidsopnames gemaakt van liederen gezongen door een Spaanse straatmuzikant en vroeg of Sjostakovitsj ze voor haar wilde bewerken.

Een herschepping in typisch Sjostakovitsj-idioom werd het niet, tot haar teleurstelling. De componist vond dat hij aan de melodieën weinig toe te voegen had en volstond met sobere harmoniseringen. Maar juist door die kaalheid, gecombineerd met de beladen expressie van de vaak afscheidszwangere teksten, sluiten ze naadloos aan bij de sfeer van Sjostakovitsj’ late werken.

Vreemd genoeg wordt de Noorse muziekverzamelaar/componist/vertaler Arne Dørumsgaard in de Grove muziekencyclopedie genegeerd, ondanks zijn bijzondere muzikale verdiensten. De belangrijkste daarvan is zijn collectie van ‘vergeten liederen’ uit Spanje, Italië en Engeland.

De meeste van deze Canzone scordate stammen uit de Renaissance. Dørumsgaard voorzag ze van nieuwe harmoniseringen (met duidelijk romantische kleuringen), maar liet de melodielijnen intact.

Die bewerkingen maakte hij voor eigen gebruik – hij was een geschoold zanger met een enorm stembereik – maar ze kregen internationale bekendheid door vertolkingen van vedettes als Teresa Berganza en Gérard Souzay. Niet alleen in muzikaal opzicht keek Dørumsgaard over de grens; hij hekelde de politieke bemoeienis van de Noorse staat met cultuurkwesties en vestigde zich in Italië, waar hij op 84-jarige leeftijd overleed.

Over het ontstaan van Don Quichotte à Dulcinée – Maurice Ravels laatste voltooide compositie – verschillen de meningen. Eén luidt dat cineast Georg Pabst voor zijn Don Quichot-film muziek had besteld bij vijf verschillende componisten en uiteindelijk Ibert honoreerde, tot woede van Ravel die zich niet van zijn mededingers bewust was.

Een simpeler gang van zaken spreekt uit Iberts correspondentie: Pabst had de filmmuziek besteld bij Ibert en een aantal afzonderlijke liederen bij Ravel – maar die was reeds te verzwakt om ze op tijd af te krijgen en gaf de opdracht door aan Ibert, die hij hogelijk waardeerde.
De liederen die Ravel uiteindelijk componeerde hebben geen film nodig.

Ravel portretteert hier Don Quichot achtereenvolgens als minnaar, als strijder en als drinkebroer en gebruikt daarbij een keur aan Spaanse dansritmes. Het schrijven van quasi-Spaanse muziek ging ook Ravel makkelijk af. Zelf verklaarde hij dat vanuit zijn Baskische afkomst – en daarvan getuigt de 5/4-maatsoort in Chanson épique, gebaseerd op de Baskische zortzico.