Hemelbestormers: Feride Büyükdenktas en Julius Drake

Het leek er in eerste instantie niet op dat Schubert de grote man achter het Duitstalige Lied zou worden. Het merendeel van zijn ruim zeshonderd liederen werd pas na zijn dood ontdekt en uitgegeven. Toen werd duidelijk dat het werk van deze muzikale chroniqueur van de vroege negentiende eeuw briljant en over de hele linie opmerkelijk constant van kwaliteit is.

Dat blijkt ook uit Wilkommen und Abschied, naar een gedicht dat Johann Wolfgang von Goethe schreef naar aanleiding van zijn kortstondige relatie met de domineesdochter Friederike Brion. Waar het gedicht een enkel nachtelijk bezoek en het afscheid in de ochtend beschrijft, weet Schubert dankzij de galopbegeleiding het idee te geven van een doorgaande reis, alsof de geliefde slechts een van de veroveringen op het pad van de reiziger is.

Ook Der Wanderer an den Mond, waarin een ‘zwerver’ – een reiziger – zijn bestaan vergelijkt met de maan, zit vol harmonische en melodische subtiliteiten. Neem alleen al de eerste twee nagenoeg identieke strofes. De eerste eindigt met een vraag, waarbij de melodie omhoog gaat, de tweede strofe met een soort antwoord: daar gaat de melodie aan het eind omlaag.

Schubert weet meesterlijk met harmonie, melodie en sfeer te spelen. Neem de tegenstelling tussen de jachtige melodie van het meisje en de statige rust van de dood in Der Tod und das Mädchen. Of de overgangen van majeur naar mineur in Suleika I en Drang in die Ferne, de zoekende harmonieën in Abendstern en Dass sie hier gewesen. Mini-opera’s zijn het, waarin de emotie achter de tekst een muzikaal equivalent krijgt.

De Turkse componiste en ­pianiste Nazife Güran groeide op in de tijd dat het Ottomaanse rijk ten einde liep en de Republiek Turkije gevestigd werd. De positie van de vrouw werd steeds verder gereduceerd tot de rol van huisvrouw en dienares van haar echtgenoot. Ruimte voor een eigen carrière was er nauwelijks. Dankzij het feit dat haar vader als diplomaat de wereld over reisde kon Nazife Güran toch een goede muziek­opleiding volgen: ze studeerde piano en compositie aan de Hochschüle für Musik in Berlijn.

‘Het debussiaanse Gece deniz sluit mooi aan bij het thema van Schuberts Abendstern’

Hoewel ze na haar huwelijk ook nog enige tijd in Keulen studeerde, werden de huishoudelijke taken en het moederschap, gecombineerd met het geven van muzieklessen in het basis- en middelbaar onderwijs, zo’n grote last dat ze naar eigen zeggen nauwelijks aan componeren toekwam. En dat is jammer. Want haar overgeleverde werken tonen een groot begrip voor het romantische Lied. In haar liederen vermengt ze haar kennis van de Duits-Oostenrijkse en de Franse liedtraditie met invloeden uit de Turkse muziek.

Net als Schubert speelt ze in haar liederen met sfeer en harmonie. Zo is in Hayalimdeki bahce het contrast tussen het eerste couplet, waarin de kale bergketens symbool staan voor de huidige levenssituatie, en de sfeer van de ‘droomtuin’, het verlangen naar een betere plek of zelfs de dood, opmerkelijk. En het debussiaanse Gece deniz, met als ultieme boodschap dat we allemaal mensen onder dezelfde sterren­hemel zijn, sluit mooi aan bij het the­ma van Schuberts Abendstern.

Robert Schumann is ongetwijfeld de belangrijkste pleitbezorger geweest van Heinrich Heine (1797-1856) en diens Buch der Lieder. Niet alleen componeerde hij vele afzonderlijke liederen op teksten uit deze publicatie, ook bundelde hij zestien liederen in de cyclus Dichterliebe waarvan de teksten afkomstig zijn uit het Lyrisches Intermezzo, een cyclus van 66 gedichten binnen het Buch der Lieder die op alle mogelijke wijzen de emoties belicht van iemand die door zijn geliefde in de steek gelaten is.
Hoewel Heine in deze gedichten al zijn ironische natuur boven laat komen en wraak en pijn minstens zo belangrijk acht als liefde en vergeving, weet Schumann door een herschikking van de gekozen gedichten een compleet verhaal te vertellen van angst, afschuw, woede en uiteindelijk, ondanks de nog steeds aanwezige bitterheid, berusting en vergeving.

Schumann schreef deze eerste cyclus met een impliciet verhaal in zijn ‘liederenjaar’ 1840, het jaar van zijn huwelijk met Clara Wieck. In het begin van dat jaar schreef hij al Myrthen en Liederkreis op teksten van Heine en in mei voltooide hij in negen dagen tijd de oorspronkelijk twintig liederen die Dichterliebe vormen. Bij de eerste publicatie in 1844 verwijderde hij er vier die hij als afzonderlijke liederen uitbracht. De zestien die overbleven zijn door melodische en harmonische thema’s met elkaar verbonden. De piano-epiloog van Die alten bösen Lieder, een vondst van de hoogste orde, geeft een krachtige vorm van finaliteit aan deze cyclus waarin Schumann zich niet alleen laat kennen als een briljant miniaturist, maar ook als een groot interpreet van de gelaagde teksten van Heine.