Hemelbestormers: An Evening with the Benjamin Britten Fellows

Prokofjev: Derde sonate

Het revolutiejaar 1917, dat Rusland zoveel veranderingen bracht, was voor Sergej Prokofjev een van de meest productieve in zijn leven. Met zijn melodische inventiviteit, kruidige akkoorden en elementaire motoriek had hij de Russische muziek een eigentijdse impuls gegeven. Vanaf 1907 had hij zich beziggehouden met een paar pianosonates die onvoltooid waren gebleven. Nu zag hij dat er veel goeds in zijn schetsen school en werkte hij ze verder uit. Boven zijn derde en vierde pianosonate die hij in een recordtijd vervaardigde schreef de componist: ‘Uit oude notitieboekjes’.

De Derde sonate in a klein bestaat slechts uit één deel, maar daarin wordt wel het schema snel-langzaam-snel afgewerkt – met een hamerende toccata in het hart van het eerste segment en een daarop aansluitend langzaam segment boordevol nostalgie.

Haydn: Sonate in G groot

Onder de handen van Joseph Haydn was de pianosonate uitgegroeid tot een volwassen gen­re. Zijn eerste proeven in die richting noemde hij nog divertimento: deze doen hun naam eer aan en zijn licht, open en opgewekt van toon. Die lichtheid laat Haydn, die zijn muziek in de loop der tijd steeds meer in de richting van de dramatische Sturm und Drang stuurde, terugkeren in de drie sonates die hij opdroeg aan Marie Esterházy. Deze prinses Von Liechtenstein was op 15 september 1784 getrouwd met de latere Nikolaus II Esterházy, Haydns broodheer. Uit de dynamische tekens die Haydn aan de sonates meegaf, blijkt dat Marie het Hammerklavier bespeelde en niet het aloude klavecimbel. ‘Allegretto e innocente’ schreef Haydn boven het eerste deel van de tweedelige Sonate in G groot. Dat had hij nog nooit eerder gedaan en zegt wellicht ook iets over de prinses zelf: ze was pas vijftien toen ze met Nikolaus trouwde.

Brahms: Elfde Hongaarse dans

De revoluties die in 1848 door West-Europa raasden, verdreven veel mensen van hun geboortegrond. Zo trok een stroom politieke vluchtelingen uit de Habsburgse dubbelmonarchie naar Hamburg, de havenstad van waaruit ze naar Amerika hoopten te gaan. Soms bleven ze daar hangen, zoals de Hongaarse violist Eduard Remény die een duo-verband aanging met de in Hamburg wonende Johannes Brahms. Via Remény leerde Brahms de Hongaarse zigeunermuziek kennen en er ontstond een passie die een leven lang zou duren.

In 1869 kwam Brahms’ eerste bundel Hongaarse dansen uit. Deze werden in korte tijd zo populair dat uitgever Simrock smeekte om een vervolg: in zijn geheel werden er vier delen gepubliceerd met in totaal 21 dansen. De meeste zijn arrangementen van bestaande muziek, maar de elfde is van Brahms zelf. Deze is atypisch, want hier is geen sprake van twee tegengestelde, elkaar afwisselende ideeën. Dit Poco andante is in één sfeer gehouden en ademt een en al melancholie. Je hoort de voor de zigeunermuziek zo karakteristieke parallelle tertsen en sexten, de vele voorslagen en die zo languissante lang-kort-ritmiek.

Bartók: Eerste Roemeense dans

Voor Béla Bartók, die heel goed wist wat authentieke boerenmuziek inhield, was het vanaf het begin duidelijk dat je Hongaarse muziek alleen kunt doorgronden als je ook bekend bent met de muziek uit de buurlanden. Daarom breidde hij al vrij snel zijn actieradius uit; allereerst naar Roemenië.

Zijn Twee Roemeense dansen zijn volgens Bartók compleet Roemeens qua karakter, hoewel ze niet teruggaan op bestaande volkswijsjes. Het materiaal van de eerste dans is van Bartók zelf: hij verrijkte zijn idioom hier met een specifieke Roemeense toonladderkern die zich beperkt tot het overmatige kwartinterval. Bovendien hanteert hij de techniek van de oneindige variatie. Aan het begin lijkt de aarde de muziek op te hoesten; even later zet Bartók cimbalomriedels in - eigenlijk een zigeunerelement.

Rachmaninoff: Tiende prelude

In 1892 componeerde Serge Rachmaninoff zijn Prelude in cis klein, opus 3 nr. 2 die in minimum van tijd uitgroeide tot een wereldhit. In navolging van Frédéric Chopin besloot de laat-romanticus Rachmaninoff het aantal preludes uit te breiden tot 24; één in iedere toonaard. Zijn in 1903 gepubliceerde opus 23 bevat tien preludes en het zeven jaar later uitgegeven opus 32 telt er dertien.

Volgens zijn vriend Benno Moiseiwitsch hield Rachmaninoff zelf het meest van zijn Prelude nr. 10. Deze zou geïnspireerd zijn door een schilderij van Arnold Böcklin, De terugkeer. Het was ook Moiseiwitsch die beweerde dat het hier Rachmaninoffs heimwee naar Rusland betrof - hetgeen door de componist, die zijn vaderland in 1917 ontvluchtte, later werd bevestigd.

Bizet/Horowitz: Carmen Variations

De Parijse première (1875) van Georges Bizets opera Carmen was geen onverdeeld succes; het publiek had moeite met het indecente scenario. Maar in andere Europese steden raakten de toeschouwers meteen verliefd op Carmen. Begrippen als goed of kwaad leken op deze temperamentvolle dame niet van toepassing; ze is een natuurkracht. En nog een pre: het drama speelt zich af in Sevilla, binnen een Andalusische setting met een levendig straatleven en aangezwengeld door zigeunermuziek vol ritmische schwung.

De pianist Vladimir Horowitz nam voor zijn Carmen Variations, die hij vaak als toegift speelde, de zigeunerdans aan het begin van het tweede bedrijf als uitgangspunt. Hij vervaardigde verschillende versies, de ene nog briljanter dan de andere - net zoals Franz Liszt dat in het verleden had gedaan.

Schumann/Liszt: Widmung

Franz Liszt koesterde een grote bewondering voor de muziek van Robert Schumann, niet alleen voor zijn pianomuziek maar voor diens hele oeuvre. Hij bewerkte een stel van Schumanns liederen voor piano, waaronder Widmung, het eerste nummer uit Schumanns zangcyclus Myrthen, opus 25. Widmung, naar een gedicht van Friedrich Rückert, was bedoeld voor Clara Wieck, de geliefde waarop Schumann zo lang had moeten wachten.

Schumann deed Clara zijn opus 25 cadeau op hun trouwdag. Volgens de overlevering zou de mirte, een groenblijvende plant met kleine witte bloemen, als geluksbrenger fungeren bij huwelijk en vruchtbaarheid. Liszt maakte geen transcriptie, maar een vrij arrangement van Widmung. Hij breidde het lied uit van 44 naar 73 maten. De eerste zin wordt door de linkerhand herhaald en tegen het einde leefde Liszt zich uit in een virtuoze cadens.

Britten: Five Waltzes

In het voorwoord bij zijn Five Waltzes schrijft Benjamin Britten dat hij als kind als een waanzinnige componeerde - in alle mogelijke genres. Tussen de jaren 1923 en 1925 vervaardigde hij tien walsen waaruit blijkt ‘dat hij maar een heel gewoon klein jongetje was; ze zijn allemaal behoorlijk kinderlijk’. Britten dacht echter wel dat ze van nut konden zijn voor de jonge of onervaren speler.

De Five Waltzes die Britten in 1970 selecteerde en waarvan de toonaarden op elkaar zijn afgestemd, tonen wel degelijk zijn talent. Ze bevatten alle een contrasterend middendeel en Britten boort vaak het lage register aan waardoor er een weldadige resonans ontstaat. De walsen zijn totaal verschillend van karakter; aan het begin van de derde wals laat Britten de muziek in een grote boog naar beneden tuimelen en nummer vier doet denken aan een kleine mazurka.

Mozart: Sonate in D groot

Wolfgang Amadeus Mozart was niet zo dol op muziek voor vier handen; hij beoefende het genre omdat het nu eenmaal moest: als (wonder)kind vormde hij immers samen met zijn zuster Nannerl een pianoduo. Deze Nannerl schreef in een uit 1800 daterende brief aan Breitkopf & Härtel dat haar broer veel muziek voor quatre mains had geschreven en dat die stukken nog allemaal in haar bezit waren. Helaas zijn deze alsnog verloren gegaan; dat geldt niet voor de Sonate in D groot, KV 381 die in 1783 door de Weense uitgeverij Artaria werd gepubliceerd. Deze relatief eenvoudige en transparante sonate doet eigenlijk denken aan een Italiaanse symfonie met afgebakende blazers- en strijkerssecties en solo’s die tegen een vol orkest worden afgezet. In het Andante is er sprake van orkestrale effecten: de melodie in de primo wordt twee octaven lager verdubbeld in de secundo, zodat de piano even verandert in een fagot danwel cello.

Schubert: Fantasie in f klein

In zijn laatste levensjaar componeerde Franz Schubert de Fantasie in f klein, D 940, die tot het fraaiste behoort van wat er ooit voor piano vierhandig is geschreven. Het stuk wordt niet alleen gekenmerkt door een melodische en harmonische inventie van de hoogste orde, maar ook door een hechte constructie: de vier delen - zo verschillende qua concept en sfeer - lopen in elkaar over en worden aan elkaar geklonken via een continue, uniforme, langzame basispuls die onder het hele werk doorloopt.

Schubert zet in met een onnavolgbaar weemoedig thema dat meteen een octaaf hoger herhaald wordt - een bekend Schubertprocédé waarmee zowel lichtheid als intensiteit worden gegenereerd. Er klinkt een verrassende majeurvariant van dit hartbrekende thema, maar meteen daarna duikt er in de diepte een tweede gegeven op dat in het verlengde van dat hoofdthema ligt, maar duisterder is.

In het slotdeel van zijn Fantasie zal Schubert dit tweede gegeven aan een fugabehandeling onderwerpen, waarmee hij D 940 boven zijn tijd uittilt. Datzelfde gebeurt in het Largo, dat Schubert optrekt in de stijl van de Franse barokouverture met zijn grandeur en plechtige lang-kort-ritmiek. De pompeuze akkoorden wijken even voor een volkse frase, die al in het eerste deel opdook. Daarmee neemt Schubert een voorschot op het derde deel, een scherzo dat lang en lichtvoetig is; volks en van Hongaarse origine.

Schubert droeg zijn Fantasie op aan Karoline Esterházy, de kleine gravin die hij twee zomers lang muziekles had gegeven op het Hongaarse buitenverblijf van de familie. Het verhaal gaat dat, toen deze Karoline haar vroegere leraar later eens in Wenen tegenkwam, zij hem vroeg waarom hij niets aan haar had opgedragen. ‘Alles is sowieso voor u bedoeld’, zou Schubert geantwoord hebben.